Officieel rapport van een marktcontroleur/inspecteur. 5 april 1942. Bovenaan rechts:
Hr. Inspecteur
beh. Marktwezen
Alkmaar
293 (stempel)

Linksboven (handgeschreven notitie):
Inschrijven

Titel:
Rapport.

Hoofdtekst:
Bij controle op Zondag 5 April 1942 10.30 v.m. bleek mij, dat M. Vischschoonmaker Houtkoopersdwarswal 4 Alkmaar, spiering verkocht, welke in kistjes verpakt in zijn vischstal aanwezig waren.
Mevr. Vischschoonmaker en haar zoon welke in de zaak aanwezig waren, konden of wilden mij geen inlichtingen geven aangaande de herkomst van de spiering.
Zij verklaarde zich nooit met de inkoop te bemoeien en dat de heer Vischschoonmaker welke niet aanwezig was, zich alleen daarmee bemoeit en ook alle facturen bij zich had.

Middenstuk (andere hand/notities):
Overgenomen van H. Ossendorp
60 K. Spiering.
geb. 21-3-21
Amsterdam 5/4 '42
[Handtekening: Bakker?]

Onderste gedeelte (kleiner schrift):
Ossendorp beweert Vischschoonmaker tegen f 0.52 p/ kg. aan handel te hebben geholpen door het overdoen van een kistje spiering. Vischschoonmaker helpt Ossendorp [?] verkoop maken.
P. Nieuwlandstr. 15 A
[Stempel: № 46A / 45 / 1 M. 1942 8/4]
handel. Nu hij weet dat dit verboden is, zal hij zorg dragen dit verbod niet te overtreden.
Visch is volgens Ossendorp aan Vischschoonmaker f 10/4 '42 - 10 mm zonder extra winst.
22-4-'42
[Handtekening]
Ossendorp oproepen 8-4-'42
[Handtekening: de Heus?] Dit document betreft een proces-verbaal of controlerapport van de Alkmaarse marktomstandigheden in de Tweede Wereldoorlog. De kern van de zaak is de verkoop van spiering op een zondagochtend. Er zijn twee potentiële overtredingen: de handel op zondag en de onduidelijkheid over de herkomst van de vis (mogelijk illegale handel of prijsopdrijving).

Wanneer de controleur de visstal van M. Vischschoonmaker bezoekt, weigeren de aanwezige echtgenote en zoon informatie te geven over de inkoop. Later blijkt uit de toegevoegde aantekeningen dat de vis afkomstig was van een zekere H. Ossendorp uit Amsterdam. Ossendorp voert als verweer aan dat hij Vischschoonmaker slechts "geholpen" heeft door een kistje vis over te dragen tegen de kostprijs (0,52 gulden per kilo) zonder winstbejag.

De ambtenaren lijken Ossendorp te waarschuwen dat dergelijke ongecontroleerde handel verboden is, waarna hij belooft de regels niet meer te overtreden. De zaak wordt op 8 en 22 april 1942 verder afgehandeld. Tijdens de Duitse bezetting van Nederland was er een streng regime van distributie en prijsbeheersing. Om zwarte handel en prijsopdrijving tegen te gaan, moesten alle goederen via officiële kanalen worden ingekocht en moesten handelaren facturen kunnen overleggen.

De naam "Vischschoonmaker" is een typische beroepsnaam. In de regio Alkmaar/Amsterdam kwam deze naam voor bij Joodse families. Gezien de datum (april 1942) bevonden Joodse ondernemers zich in een uiterst precaire situatie; zij werden in deze periode systematisch uit het economisch leven geweerd door middel van "ariërisering" of liquidatie van hun bedrijven. Een dergelijke controle kon voor hen veel ernstiger gevolgen hebben dan voor niet-Joodse handelaren.

De vermelding van "zonder extra winst" in het rapport is cruciaal; het was een veelgebruikt verweer bij controles door de Prijsbeheersing om aan te tonen dat er geen sprake was van woekerwinsten op de schaarse levensmiddelen.