Officieel ambtelijk rapport. 1 december 1944 (betreft gebeurtenissen op 28 en 29 november 1944). [Header]
R A P P O R T.
==========
SV.

[Hoofdtekst]
Op 28 November 1944 bevond ik, C.G.de Vries, ambtenaar bij het Marktwezen, mij bij de Berlagebrug, waar ik opdracht van den heer Directeur van het Marktwezen, vergezeld van de ambtenaar Dijkema, van Burg & Engelen, een onderzoek instelde op het schip "Ondertrouw", schipper A.dem Otter, ligplaats ingenomen hebbende in de Amstel, geladen met ± 100.000 kg. appelen.

Van den schipper vorderde ik het "vaarbewijs" ter inzage. Hiermede bezig zijnde vervoegde zich bij den schipper de heer Nadels gekleed in het uniform der Germaansche S.S. die mij verklaarde in opdracht van Wethouder Dr. Strak schip en lading te controleeren en verder na inzage van het vaarbewijs verklaarde dit bewijs niet accoord te bevinden wegens het niet geteekend zijn door Dr. Strak. Hr. Nadels telefoneerde hierover met Dr. Strak, die mij aan de telefoon liet roepen en mij opdracht gaf om schip en lading in beslag te nemen en de appelen aan het publiek te laten verkoopen tegen maximaal f. 0,55 per k.g. Ik heb Dr. Strak medegedeeld, dat ambtenaren van de C.C.D. beweerden het schip in beslag te hebben genomen en dat deze ambtenaren de appelen lieten verkoopen tegen f. 0,80 per k.g. uitsluitend aan instellingen, die voorkomen op een lijst in het bezit van een dezer ambtenaren. Dr. Strak handhaafde zijn opdracht, waaraan ik in samenwerking met ambtenaren van de prijsbeheersching heb voldaan.

U deelde mij telefonisch mede, dat Mr. Koning, Inspecteur van de Prijsbeheersching de opdrachtgever voor de inbeslagname is.

Hoofdmeester v.d. Aarsen, ambtenaar van de Prijsbeheersching verklaarde mij, dat de chef van de controle van de C.C.D., de heer Terbeek, die oorspronkelijk verklaarde het inbeslag nemen van de "Ondertrouw" door ambtenaren van het Marktwezen en de Prijsbeheersching niet te zullen tolereeren, zich had teruggetrokken.

Eigenaar van de appelen verklaarde te zijn: Bart Berendse, geboren 17 September 1906 te Mourik, adres Zomerdijkstraat 9 te Amsterdam. Hoofdwachtmeester v.d. Aarsen verklaarde mij, dat door de ambtenaren van de Prijsbeheersching proces-verbaal o.a. tegen de Ambtenaren van de C.C.D. zou worden opgemaakt wegens prijsopdrijving. Schip en lading zijn op 29 November door ambtenaren Marktwezen en Prijsbeheersching overgebracht naar den Gemeentelijken Gemachtigde voor Grossierszaken in Groente en Fruit, den heer Jac. Broese.

Dr. Strak deelde mij later telefonisch mede, dat het vaarbewijs, dat geteekend bleek te zijn door de secretaresse van Dr. Strak juffrouw Endlich, achteraf bleek in orde te zijn. Ik vestig er Uw aandacht op, dat hoewel de handteekening op het vaarbewijs thans als echt is erkend, het zeer bevreemd, dat het schip eerst omstreeks 28 November 1944 in Amsterdam aankwam, terwijl het bewijs geldig was voor een vrachtauto op omstreeks 28 October 1944.

Amsterdam, 1 December 1944.
w.g. C.G.de Vries.

Den Heer Directeur van het Marktwezen,

[Handgeschreven tekst onderaan]
Betreft vaartuig op 28 Nov. door personeel Marktwezen aangehouden en gerapporteerd onder mededeeling dat C.C.D. bij de zaak betrokken was. In verband hiermee werden C.C.D. (afd. Controle) en de mannen van mr. Koning dat hij niet van het door hem verkoopen van de appelen in deze, lading C.C.D. doen verkoop daarvan zou onthouden. (Deels onleesbaar door handschrift/vlekken).

--- Dit rapport biedt een unieke inkijk in de administratieve en politieke chaos in Amsterdam tijdens de Hongerwinter. De kern van het incident is een conflict tussen verschillende instanties over de controle op voedselvoorziening (100.000 kg appelen).

1. Institutionele frictie: Er is een duidelijke machtsstrijd gaande tussen het Amsterdamse Marktwezen (en de Prijsbeheersching) enerzijds en de C.C.D. (Crisis Controle Dienst) anderzijds. De C.C.D. wordt door de andere ambtenaren beschuldigd van "prijsopdrijving" (f. 0,80 i.p.v. f. 0,55) en het bevoordelen van specifieke instellingen boven het gewone publiek.
2. De rol van de Germaansche SS: De aanwezigheid van de heer Nadels in SS-uniform, die orders uitvoert van Wethouder Dr. Strak, illustreert de militarisering en politisering van de civiele ordehandhaving tijdens de bezetting.
3. Administratieve onregelmatigheden: Het slot van het rapport is veelzeggend. Het vaarbewijs voor het schip bleek oorspronkelijk een bewijs voor een vrachtauto te zijn en was een maand oud. Dit wijst op fraude of het creatief omgaan met documenten om transporten in oorlogstijd mogelijk te maken.
4. Dr. Strak: Johannes Pieter Strak was een NSB-wethouder in Amsterdam. Zijn bemoeienis met de prijsstelling en inbeslagname toont aan hoe de NSB probeerde controle te houden over de schaarse middelen.

--- In november 1944 was de voedselnood in de grote steden van West-Nederland kritiek. De Spoorwegstaking was in volle gang, waardoor de aanvoer van voedsel over land nagenoeg stil lag. Transport over water was een van de weinige overgebleven opties, maar stond onder streng toezicht van zowel de Duitse bezetter als verschillende Nederlandse instanties.

De Crisis Controle Dienst (C.C.D.) stond in deze periode vaak slecht bekend bij de bevolking; zij werden regelmatig verdacht van corruptie of het doorsluizen van goederen naar de zwarte markt. In dit document zien we hoe lokale Amsterdamse ambtenaren proberen in te grijpen tegen wat zij zien als onrechtmatige prijsopdrijving door de C.C.D., waarbij ze paradoxaal genoeg gesteund worden door de pro-Duitse wethouder Strak om de appelen tegen een lagere prijs aan "het publiek" te verkopen – vermoedelijk ook om de sociale onrust in de stad te dempen.