Proces-verbaal (officieel rapport van overtreding). Zaterdag 18 november 1944. Dienst van het Marktwezen
te Amsterdam.

PROCES-VERBAAL.

No.
Onderwerp: Overtreding van art.3 lid 1 van het Tuinbouw-afzetbesluit d.d. 12 Juni 1943 no.18114.

gepleegd door:
Gerrit van Klaveren, geboren te Rijnsburg, 16 October 1927, van beroep groentekoopman en wonende Noordwijkerweg no.11 te Rijnsburg;
en
Adrianus den Heyer, geboren te Leiden 6 September 1928, van beroep groentengrossier, wonende Valkenburgerweg 8 te Rijnsburg
en
Johannes van der Spijk, geboren te Rijnsburg, 1 October 1907, van beroep landarbeider, wonende Oestgeesterweg 44 te Rijnsburg.

Op Zaterdag den achttienden November 1900 vier en veertig, omstreeks 8.45 uur bevond ik mij, Nicolaas van Burg, ambtenaar bij het Marktwezen te Amsterdam, tevens onbezoldigd veldwachter der Gemeente Amsterdam, mij in vermelde kwaliteit ter contrôle op de Centrale Markt alhier.
In het pakhuis A.10 trof ik aan:
50 + 76 + 44 kisten andijvie met een gezamenlijk gewicht van 11200 Kg
32 kisten peen, gez.gew. 580 kg.
16 " " " 255 "
24 " " " 440 "
15 " andijvie" " 280 "
600 bos radijs en 3.800 bos selderij.

Het is mij bekend dat dit pakhuis is verhuurd aan de Gebr.Valk, t.w. Jan van der Valk, geb.26 Mei 1909, wonende Smidstraat 22 te Rijnsburg, Pieter van der Valk, geboren 16 Mei 1912, wonende Smidstraat 42 te Rijnsburg en Jacob Smit, geboren 9 Juni 1910 en wonende Dorpsstraat 188 te Broek op Langedijk.
Ingenoemde loods bevonden zich drie personen, die mij verklaarden eigenaars te zijn van de daar aanwezige groenten. Zij konden mij van deze groenten geen geldige papieren toonen en bovendien was deze groente niet aangegeven bij het Plaatselijk Verdeelkantoor Amsterdam.
Zij gaven mij op te zijn genaamd:
1o: Gerrit van Klaveren, geboren te Rijnsburg, 12 Juni 1943, Nederlander, van beroep groentekoopman en wonende Noordwijkerweg 11 te Rijnsburg.
2o. Adrianus den Heyer, geboren te Leiden, 6 September 1928, Nederlander, van beroep groentengrossier en wonende Valkenburgerweg 8 te Rijnsburg.
3o. Johannes van der Spijk, geboren te Rijnsburg, 1 October 1907, Nederlander, van beroep landarbeider en wonende Oestgeesterweg 44 te Rijnsburg.

G. van Klaveren verklaarde mij, dat hij handelde in opdracht van zijn vader. Hij betaalde f.0,50 vracht per kist aan schipper Van Noort en hij had meerdere malen groenten aan de markt aangevoerd, buiten de veiling om. Hij verklaarde ook, dat de Gebr. Van der Valk, welke de loods in huur hebben, er van weten, dat deze loods door van Klaveren gebruikt wordt. Voorts verklaarde hij, dat hij, bij afwezigheid van sleutel, door het raampje klom. De aangevoerde groente was van eigen tuin.

A. den Heyer verklaarde mij, dat hij handelde in opdracht van zijn vader. Hij verklaarde meerdere malen groente op de markt te hebben aangevoerd. De navolgende prijzen werden gemaakt: f.1,-- - f.1,50 per kist andijvie en f.2,50 per kist waspeen van 20 kg. Gebr. Van der Valk hadden toestemming gegeven tot het gebruik van de loods en wisten dat er groente zwart werd verhandeld. De vracht was f.0,50 per kist. De aangevoerde groente was van eigen tuin. Dit proces-verbaal documenteert een inval door de marktinsprectie in een pakhuis op de Centrale Markt in Amsterdam tijdens de Tweede Wereldoorlog. Drie mannen uit Rijnsburg werden betrapt met een grote voorraad groenten (ruim 12.000 kg andijvie, honderden kilo's peen en duizenden bossen radijs en selderij) zonder de vereiste transportdocumenten of aanmelding bij het distributiekantoor.

Opvallende punten:
* Leeftijd van de verdachten: Twee van de drie verdachten zijn erg jong (16 en 17 jaar oud). Dit was in die tijd niet ongebruikelijk; jongeren werden vaak ingezet voor transporten omdat zij minder risico liepen op tewerkstelling in Duitsland (Arbeitseinsatz) dan oudere mannen.
* Schrijffout: Er zit een duidelijke fout in de transcriptie van de typist bij de geboortedatum van de eerste verdachte onderaan de pagina. Daar staat "12 Juni 1943", wat de datum van het besluit is. Bovenaan staat de correcte datum: 16 October 1927.
* Bekentenis: De verdachten geven ruiterlijk toe dat zij buiten de veiling om ("zwart") handelen in opdracht van hun vaders. Ook de huurders van het pakhuis (Gebr. Van der Valk) worden expliciet aangewezen als medeplichtigen.
* Modus Operandi: Men gebruikte een schipper (Van Noort) voor transport en een gehuurde loods als tussenopslag om de officiële controlemechanismen te omzeilen. Dit document stamt uit november 1944, de periode die in West-Nederland bekend staat als de Hongerwinter. Tijdens de bezetting was er een streng distributiesysteem van kracht. Alle agrarische producten moesten via officiële veilingen worden verkocht zodat de overheid controle hield over de voedselvoorziening en de prijzen.

"Zwarthandel" was echter wijdverbreid. Telers en handelaren konden op de zwarte markt veel hogere prijzen krijgen dan de vastgestelde prijzen van het Rijksbureau. Hoewel dit voor de individuele handelaar winstgevend was, ondermijnde het de officiële voedselvoorziening voor de stad Amsterdam, die in die maanden op instorten stond. De controleurs van het Marktwezen traden hiertegen op, vaak onder druk van de bezetter, om de voedselstroom via de legale kanalen te dwingen. De straffen voor dergelijke overtredingen waren in deze fase van de oorlog vaak zwaar (boetes, inbeslagname of gevangenisstraf).