Getypt rapport of ambtelijke correspondentie (pagina 2). Na september 1940 (gebaseerd op de tekstuele verwijzing naar de periode sept. 1939 - sept. 1940). -2-

Om aan deze ongewenschte toestand een einde te maken, werd bepaald, (artikel 11c van het Reglement op de Markten), dat een houder van een vaste plaats het recht op deze plaats verliest, wegens het, langer dan zes achtereenvolgende maanden niet bezetten der plaat[s] op grond van het feit, dat den houder wegens hem verleende ondersteuning, niet is toegestaan zijn plaats te bezetten.

Deze beperking is onvoldoende. Aan het permanente steuntrekken door marktkooplieden, zonder dat zij hun plaatsen verliezen is geen einde gekomen.

D) Compagnonschap.
"Een andere belangrijke factor is, dat door de overheid systematisch
"belangrijke hoeveelheden goederen van de markt worden geweerd, daar
"het verboden is als marktkoopman in compagnonschap zaken te doen op
"de straatmarkten. Toestemming hiervoor wordt niet gegeven, behalve
"op de markt Waterlooplein, enz."

Vooropgesteld dient te worden, dat de hierbedoelde en op het Waterlooplein bestaande compagnonschappen, zoo goed als uitsluitend in joodsche handen zijn. Deze compagnonschappen koopen allerlei "handels" op. Daarbij worden zij veelal geholpen door geldschieters die geen plaatsen op de markten innemen. Werden deze compagnonschappen op de dagmarkten toegelaten, dan zou er m.i. zeer terecht daartegen ernstig worden geprotesteerd.

Verzoeken van andere kooplieden om met een compagnon samen een vaste plaats op de markt in te nemen worden steeds afgewezen, teneinde verkoop van plaatsen tegen te gaan.

Dit heeft inderdaad tot gevolg dat "hoeveelheden" goederen van de markten worden geweerd. Ik merk hier echter bij op, dat het meestal joodsche kooplieden zijn, die verzoeken een compagnon te mogen nemen, die in het bezit is van stoffen, dameshoeden, enz. Werden deze verzoeken toegestaan dan zouden personen op de markten de beste plaatsen gaan innemen zonder ooit te hebben gestaan. Zij zouden eenvoudig de marktkooplieden die jaren achtereen de slechte plaatsen op de markten innemen passeeren en de beste plaatsen gaan bezetten.

E) "Het joodsche element der marktkooplieden, enz.", want het doet wel eigenaardig aan, dat de niet joodsche kooplieden in de wintermaanden vooral de markten bevolken, enz.
"De meerderheid der joodsche kooplieden zijn dan gepensioneerd door
"H.S., enz."

Dit zijn beweringen die geen steek houden. Zie bijgaande lijsten van de markten Alb. Cuypstraat, Ten Katestraat en Lindengracht, waarop aangegeven de perioden waarin steun genoten werd van September 1939 tot September 1940 en wel aan joodsche en niet joodsche kooplieden. * Regelgeving: Het document bespreekt artikel 11c van het Reglement op de Markten. Dit artikel was bedoeld om te voorkomen dat kooplieden een marktplaats bezet hielden (op papier) terwijl ze feitelijk van een steunuitkering leefden. De auteur van dit document vindt de huidige maatregelen onvoldoende.
* Compagnonschap: Er is een verbod op 'compagnonschap' (zakelijke partnerschappen) op straatmarkten, behalve op het Waterlooplein. De auteur verdedigt dit verbod door te stellen dat dergelijke constructies vooral in "joodsche handen" zouden zijn en gefinancierd worden door externe geldschieters. Hij vreest dat het toestaan hiervan de anciënniteit op de markt zou ondermijnen (mensen zonder ervaring zouden direct de beste plaatsen kunnen 'kopen' via een compagnon).
* Antisemitische ondertoon: Het document bevat een duidelijke etnische profilering. Er wordt specifiek onderscheid gemaakt tussen "joodsche" en "niet joodsche" kooplieden. De auteur reageert op een bewering (onder punt E) dat Joodse kooplieden in de winter massaal op de "H.S." (waarschijnlijk Hulp voor Onvermogenden of een soortgelijke sociale dienst) zouden leunen. Hoewel de auteur deze specifieke bewering met lijsten weerlegt, is de algemene toon discriminerend en typerend voor de bureaucratische voorbereiding op verdere uitsluiting. Dit document bevindt zich op het breukvlak van de vroege Duitse bezetting in Nederland. Hoewel de marktreglementen van oudsher bestonden, kreeg de handhaving ervan na mei 1940 een sinistere lading. De Amsterdamse markten (vooral het Waterlooplein) waren van oudsher plekken met een grote Joodse aanwezigheid.

In de loop van 1940 en 1941 begonnen de bezetter en de meewerkende Nederlandse bureaucratie de economische bewegingsvrijheid van Joden steeds verder in te perken. Dit document illustreert hoe ambtelijke discussies over 'marktplaatsen' en 'compagnonschappen' werden gebruikt als instrumenten voor sociale en economische controle, waarbij de nadruk op het "joodsche element" de weg plaveide voor de latere volledige verwijdering van Joden uit het openbare economische leven (zoals de oprichting van specifieke 'Joodse markten' in 1941 waar zij naartoe werden verbannen).