Officieel rapport (politie/marktwezen). Nº 77/1/1 M.1941 13/7
R A P P O R T

Op Donderdag 9 Januari 1941, omstreeks 10 uur v.m., werd mij door grossier J.de Geus, huurder van pakhuis Hal 11 medegedeeld, dat hij overkruier J.Vos, kaart No 7505 in de Hal had zien rijden met een handkar welke hij (de Geus) sedert 28 December 1940 vermiste. Naar aanleiding van deze mededeeling heb ik, rapporteur, op aanwijzing van de Geus, op de Centr:Markt bedoelden Vos met een handkar staande gehouden en verklaarde hij mij deze des morgens te hebben gehuurd bij de Gebr;W & J.van Rooyen, karrenverhuurders, gevestigd Waterlooplein 69 alhier. Hoewel de naam en het adres van de Gebr:van Rooyen op de laadbak van de kar vermeld stond herkende de Geus deze toch beslist als de door hem vermiste. Hoewel mij bij onderzoek bleek, dat de Vos naar waarheid had verklaard, heb ik toch de besproken handkar van hem in beslag ~~genomen~~ genomen en voorloopig onder bewaking gesteld bij de portiers van de Centr:Markt.
In verband met het vorenstaande hoorde ik op 9 Januari 1941 Wolf van Rooyen, karrenverhuurder, gevestigd Waterlooplein 69 alhier, die mij als volgt verklaarde: "De handkar die U mij vertoont (ik vertoon aan van Rooyen de door mij van Vo inbeslag genomen handkar), heb ik op 30 December 1940 van een mij bekend persoon, genaamd G.L.Been, gekocht en hem hiervoor ƒ26.10 betaald. Van deze koop heb ik aanteekening gemaakt in mijn regeister, terwijl ik van Been een door hem geteekende kwitantie heb ontvangen. Van Been heb ik voorts nog op 27 December 1940 en op 7 Januari 1941 een handkar gekocht en hem hiervoor respectievelijk ƒ27.60 en ƒ25- voor betaald. Ook hiervam heb ik in mijn register aanteekening gemaakt en van Been een door hem geteekende kwitantie ontvangen. Been had mij verklaard dat hij met deze karren voorheen aardappelen had vervoerd van de Centr:Markt, doch het daarmee thans zoo druk had, dat hij het nu per paard en wagen deed. Eenig bewijs waaruit mij had kunnen blijken, dat de door hem verkochte karren ook zijn eigendommen waren had hij niet. Waar Been voordien wel meer bij mij in de loods kwam en zich bij de verkoop had gelegitimeerd door het mij vertoonen van zijn toegangskaart voor de Centr:Markt als expediteur, meende ik dat er geen bezwaar betond daarop in te gaan." Op mijn verzoek heeft van Rooyen ook de twee andere handkarren naar de Centr:Markt overgebracht, welke ik hierna van hem inbeslag heb genomen en eveneens bij de portiers onder bewaking heb ~~gezet~~ gesteld. Vervolgens heb ik van Van Rooyen de drie door hem bedoelde kwitantiës in beslag genomen, terwijl ik hem heb aangezegd, dat hij zijn register ter beschikking moet houden.
Op Maandag 13 Januari 1941 heb ik gehoord Gijsbert Lammert Been, oud 22 jaar, overkruier en wonende Palmstraat 71 1 alhier, die bekende de hiervoor genoemde feiten te hebben gepleegd. Voorts verklaarde hij nog de karren van de Centr;Markt te hebben weggenomen zonder daartoe toestemming te hebben gehad van de eigenaars. Hij verklaarde dit te hebben gedaan uit armoede. Het geld dat hij voor de karren van Van Rooyen had ontvangen was reeds op. Naar hij verklaarde had hij een bankbiljet van ƒ 20 verloren en het overige besteed aan etenswaren. Bij onderzoek is mij rapporteur, nog gebleken, dat een van de drie karren het eigendom is van grossier P.Kars, (pier C7). Wie de eigenaar van de derde kar is heb ik nog niet kunnen ontdekken. De Geus en Kars deden mij aangifte van dit geval en zal door mij tegen Been proces-verbaal worden opgemaakt.
Toegangskaart voor de Centr:Markt aan Been uitgereikt voor 1940 gaat hierbij.

Amsterdam 13 Januari 1940
Controleur,
(Handtekening: Fellner?)

Den Heer Bedrijfschef
v/h Marktwezen.

(Handgeschreven notities onderaan:)
13/1/41 [Geparafeerd]
77/1/2 M
straf 14 dagen uitsluit.
voorstel B&W conform uitsluit.
13-1-41 [Handtekening] * Taalgebruik: Het document is opgesteld in een ambtelijke stijl die typisch is voor de vroege 20e eeuw (bijv. "regeister", "beslag genomen", "alhier"). Opvallend is de inconsequentie in de datering: onderaan staat 1940 getypt, terwijl de tekst overal over januari 1941 spreekt. Dit is onmiskenbaar een vergissing van de typist aan het begin van het nieuwe jaar.
* Feiten: Een 22-jarige overkruier (iemand die goederen vervoert met een handkar), Gijsbert Lammert Been, heeft drie handkarren gestolen op de Centrale Markt in Amsterdam. Hij heeft deze verkocht aan een karrenverhuurder op het Waterlooplein.
* Motief: De verdachte voert "armoede" aan als reden. Hij zou een groot deel van de opbrengst verloren zijn en de rest hebben uitgegeven aan voedsel.
* Gevolgen: Been is herkend via zijn toegangskaart. De handgeschreven kantlijnnotities suggereren een administratieve straf van "14 dagen uitsluit" (ontzegging van de toegang tot de markt), wat waarschijnlijk losstond van de strafrechtelijke vervolging door de politie. Dit rapport dateert van januari 1941, ruim een half jaar na het begin van de Duitse bezetting van Nederland. De Centrale Markt in Amsterdam was een cruciaal logistiek punt voor de voedselvoorziening. Diefstal uit armoede was in deze periode een groeiend probleem door de toenemende schaarste en distributiemaatregelen.

Opvallend is de vermelding van het Waterlooplein 69. Het Waterlooplein lag in het hart van de Jodenbuurt. De genoemde karrenverhuurders Van Rooyen waren bekende ondernemers in die buurt. Gezien de datum (januari 1941) bevindt dit voorval zich vlak voor de grote razzia's en de Februaristaking. Het document geeft een inkijkje in de dagelijkse criminaliteit en de strikte controle (toegangskaarten, registers) op het marktterrein in oorlogstijd. De snelle afhandeling en de voorgestelde straf door "B&W" (Burgemeester en Wethouders) tonen de nauwe verwevenheid tussen marktbeheer en lokaal bestuur. J. de Geus (grossier) J. Vos (overkruier) Gebr. W. & J. van Rooyen (karrenverhuurders) Wolf van Rooyen Gijsbert Lammert Been (verdachte) P. Kars (eigenaar). Marktwezen Politie