Dienstbrief / Circulaire van de Gemeente Amsterdam. 27 oktober 1942. De Burgemeester en de Gemeentesecretaris van Amsterdam. Hoofden van gemeentelijke administratiën, diensten en bedrijven. [Linksboven, getypt:]
JB.

[Midden boven, paars stempel:]
№ 8a/63/1 M. 1942 28/10 [breukgetal met handgeschreven 28 en 10]

[Gecentreerd, koptekst:]
G E M E E N T E A M S T E R D A M .

[Links, getypt:]
No.1776 Arb.1942.

[Rechts, getypt:]
Amsterdam, 27 October 1942.

[Links, onderwerp:]
Onderwerp:
Verandering
persoonsbewijzen.

[Rechtsboven, handgeschreven notities in potlood/inkt:]
si / Dir / Th. Duykers [?] / Th. v. Beuningen [?] / ter notering

[Hoofdtekst:]
Het is mij gebleken, dat personen, die uit den gemeentedienst worden ontslagen, niet immer gevolg geven aan de op hen rustende verplichting, om binnen vijf dagen na wijziging van het beroep hiervan mededeeling te doen aan de afdeeling Bevolkingsregister, in verband met wijziging van het aan hen uitgereikte persoonsbewijs.
Ten einde hierop controle te kunnen uitoefenen, verzoek ik U hierom voortaan bij ieder ontslag van een ambtenaar, werkman of arbeidscontractant bij Uw diensttak hiervan bericht te zenden aan den administrateur der afdeeling Bevolkingsregister (Plantage Kerklaan 36/38), zulks onder vermelding van het adres van de(n) belanghebbende.

[Ondertekening:]
De Burgemeester van Amsterdam,
[Signatuur: E.J. Voûte]

de Gemeentesecretaris,
[Signatuur: J. F. Franken]

[Linksonder, adressering:]
Aan Heeren Hoofden van
administratiën, diensten
en bedrijven.

[Rechtsonder, voetnoot:]
Arb.z. Stadhuis
A'dam, Oct.1942. * Doel van het document: De brief dient om de controle op de juistheid van persoonsbewijzen (PB) aan te scherpen. De burgemeester stelt vast dat oud-werknemers hun functiewijziging niet altijd doorgeven aan het bevolkingsregister. Hij verplicht diensthoofden voortaan elk ontslag direct te melden, inclusief het privéadres van de betrokkene.
* Administratieve context: De meldingen moeten gestuurd worden naar de afdeling Bevolkingsregister aan de Plantage Kerklaan 36/38. Dit adres is historisch significant (zie Context).
* Ondertekenaars: De brief is ondertekend door de pro-Duitse burgemeester Edward Voûte (door de bezetter aangesteld in 1941) en gemeentesecretaris J.F. Franken.
* Toon: Formeel, directief en nadrukkelijk gericht op "controle". * Tweede Wereldoorlog en Bezetting: Dit document dateert uit oktober 1942, de periode waarin de Duitse bezettingsmacht de controle over de Nederlandse bevolking maximaliseerde.
* Het Persoonsbewijs (PB): In 1941 werd het persoonsbewijs ingevoerd door de ambtenaar Jacob Lentz. Het was een zeer geavanceerd en moeilijk te vervalsen identiteitsbewijs. Voor de bezetter was het een essentieel instrument voor de vervolging van Joden, het opsporen van dwangarbeiders voor de Arbeitseinsatz en het bestrijden van het verzet.
* Controle en Collaboratie: De brief illustreert hoe het Nederlandse ambtelijke apparaat (in dit geval de gemeente Amsterdam onder een NSB-burgemeester) actief meewerkte aan het sluitend maken van de registratiesystemen. Door ontslagen direct te koppelen aan het persoonsbewijs, werd het voor burgers moeilijker om onder te duiken of met verouderde papieren te reizen.
* Plantage Kerklaan: De genoemde locatie van het Bevolkingsregister, Plantage Kerklaan 36/38, zou enkele maanden later, op 27 maart 1943, het doelwit worden van de beroemde aanslag door een verzetsgroep onder leiding van Gerrit van der Veen en Willem Arondeus. Het doel van die aanslag was juist het vernietigen van de kaartenbakken die in deze brief genoemd worden, om de Duitse controle onmogelijk te maken.