Officiële brief / circulaire van de Gemeente Amsterdam. 14 augustus 1942. De Wethouder voor de Arbeidszaken, Gemeente Amsterdam. Heeren Hoofden van Diensten, Bedrijven en Administratiën (van de Gemeente Amsterdam). [Stempel in paars: № 43/23/2 M. 1942 15/8]
P/R.
G E M E E N T E A M S T E R D A M.

No. 1325 a Arb. 1942 Amsterdam, 14 Augustus 1942

Onderwerp: Joodsche echtgenoot
[Handgeschreven in potlood:] m. v. Buren
1 Bijlage [Handgeschreven in pen:] spoed

[Handgeschreven in de linkermarge:] alleen Hoofden schrijflijk [?]

Hierbij doe ik U toekomen een afschrift van een door den Burgemeester ontvangen schrijven van den Secretaris-Generaal van het Departement van Binnenlandsche Zaken van 11 Augustus 1942, No. 66050 afd. Ambtenarenzaken, betreffende "Joodsche echtgenoot".
Uit de ter Secretarie berustende verklaringen van het gemeentepersoneel in zake zijn afstamming kunnen de in bovenvermelde circulaire gevraagde gegevens niet worden verzameld, aangezien zij verouderd zijn. ( b.v. wijziging adres en de mogelijkheid, dat verschillende personen niet meer in den gemeentedienst zijn ).
In verband hiermede verzoek ik U mij vóór den 24sten Augustus a.s. de in de circulaire gevraagde gegevens van het bij Uw diensttak werkzame personeel ( gesplitst in vast, tijdelijk en op arbeidsovereenkomst ) in staatvorm ( in duplo ) te willen doen toekomen. Voor het geval bij Uw diensttak dusdanige personen niet werkzaam zijn gelieve U mij ook hiervan bericht te zenden.
Met het oog op den spoed verzoek ik U Uw antwoord rechtstreeks aan mij te willen doen toekomen.

            De Wethouder voor de Arbeidszaken,

            [Onduidelijke handtekening]

Aan Heeren Hoofden van
Diensten, Bedrijven en Administratiën.
bijlage z.o.z.
Arb.Z., Stadhuis,
Aug. '42, A'dam.

[Rechtsonder geschreven:] 43 * Doel van de brief: De brief dient om gegevens te verzamelen over alle gemeenteambtenaren die getrouwd zijn met een Joodse partner.
* Administratieve proces: De wethouder stelt dat de bestaande gegevens over "afstamming" (verzameld na de invoering van de Ariërverklaring in 1940) niet meer actueel genoeg zijn. Daarom moet elk departementshoofd een nieuwe lijst opstellen en indienen.
* Urgentie: Er wordt herhaaldelijk nadruk gelegd op snelheid ("vóór den 24sten Augustus", "Met het oog op den spoed", en de handgeschreven notitie "spoed"). De ontvangers hadden slechts tien dagen de tijd om de gegevens aan te leveren.
* Bureaucratische precisie: De gegevens moeten zeer specifiek worden aangeleverd: gesplitst naar type dienstverband (vast, tijdelijk, contract), in "staatvorm" (tabelvorm) en in tweevoud (duplo). Zelfs als er geen personen met een Joodse echtgenoot werkzaam zijn, moet dit schriftelijk worden gemeld (negatieve rapportage).
* Collaboratie: Het document toont de actieve medewerking van het Amsterdamse ambtenarenapparaat aan de uitvoering van de anti-Joodse maatregelen van de bezetter. * Periode: Augustus 1942 was een dieptepunt in de vervolging van Joden in Nederland. De massale deportaties vanuit Kamp Westerbork naar Auschwitz waren een maand eerder, in juli 1942, begonnen.
* Anti-Joodse maatregelen: Nadat Joodse ambtenaren al eind 1940 uit hun functie waren ontheven, richtten de maatregelen zich in 1942 steeds vaker op mensen in "gemengde huwelijken". Deze groep genoot aanvankelijk een zekere mate van (tijdelijke) bescherming tegen deportatie, maar werd doorlopend geregistreerd en onder druk gezet (bijvoorbeeld om te scheiden).
* Rol van de Secretaris-Generaal: De brief verwijst naar een circulaire van de Secretaris-Generaal van Binnenlandse Zaken (K.J. Frederiks). Dit illustreert hoe bevelen van de Duitse bezetter via de hoogste Nederlandse ambtenaren werden doorgeleid naar het lokale niveau.
* Historische betekenis: Dit document is een tastbaar bewijs van de administratieve uitsluiting en registratie die de fysieke vernietiging van de Joodse gemeenschap voorafgingen en faciliteerden. Het toont hoe de gemeente Amsterdam functioneerde als een radertje in de vervolgingsmachine.