Proces-verbaal / Rapport van bevindingen. 16 november 1943. Rapport NO. 76/22/1 M. 1943

Op Dinsdag 16/11-1943 deed zich het volgende voor op de dagmarkt Jan Erkenstraat. Er was volgens opgaaf te wachten J. Jongewaard met garnalen. Zoodra had ik dat niet medegedeeld of de menschen uit de visschershaven als bezetenen naar de menschen via garnalen rij, zoo als gewoonlijk. En al zegt men nu menschen blijft niet staan kleumen, er komt maar voor zooveel menschen, zij blijven toch merendeels staan. Ineens is er nu rust. Ineens een heel tumult. De garnalen had men onderweg reeds zien verkoopen.

Daar mij bij ondervinding meermaals gebleken is dat dergelijke geruchten reeds loos alarm is, heb ik verder de zaak rustig afgewacht tot de garnalen kwamen. Heb toen Jongewaard gevraagd of hij tijdens het vervoer garnalen had afgegeven of verkocht. Hetwelk hij heftig ontkende. Vóór ik toen begon met de verkoop heb ik aan de menschen in de rij gevraagd wie gezien zou hebben, dat van die partij garnalen afgegeven waren. Eerst niemand. De roddelaarster waren weggegaan, tot dat menschen achter de rij een vrouw aanwezen, die mij ongevraagd antwoordde, de onzalig makende mededeeling te hebben overgebracht aan de rij wachtende menschen. Zij had wel niet gezien dat Jongewaard garnalen afgaf, maar zij had garnalen in tasschen van twee vrouwen gezien; waar Jongewaard mee praatte en die kwamen dus uit zijn kar. Ik heb bedoelde vrouw verzocht bij de verkoop te blijven en heb getracht haar door vragen aan te geven wat hier door Jongewaard werd uitgewogen.

Dit bleek te zijn 7 rijen van 8 menschen X 1 1/2 Kg = 84 Kg. Het document is een verslag van een marktcontroleur of ambtenaar van de prijsbeheersing tijdens de Tweede Wereldoorlog. De kern van het incident draait om de schaarste aan voedsel (in dit geval garnalen) en de daaruit voortvloeiende sociale spanningen.

• Handshrift en Taal: Het document is geschreven in een duidelijk leesbaar cursief handschrift met de voor die tijd kenmerkende spelling (bijv. "menschen", "visschershaven", "tasschen").
• Observatie: De rapporteur beschrijft de psychologie van de menigte ("als bezetenen", "blijven kleumen") en de impact van geruchten over 'zwarte handel' of bevoordeling onderweg.
• Methodiek: De controleur handelt methodisch door eerst de visser (Jongewaard) te confronteren en vervolgens getuigen te zoeken in de rij. Hij dwingt de vrouw die het gerucht verspreidde om bij de verkoop aanwezig te blijven als controlemechanisme.
• Berekening: De afsluitende rekensom (7 rijen x 8 personen x 1,5 kg = 84 kg) dient om de totale voorraad te verifiëren tegenover de uitgegeven hoeveelheden, om te zien of er inderdaad vis 'verdwenen' was. Tijdens de Duitse bezetting van Nederland (1940-1945) was er sprake van een strikt distributiesysteem. Goederen die buiten dit systeem om werden verkocht, vielen onder de noemer 'zwarte handel'. Omdat vis en garnalen vaak direct bij de haven of op lokale markten werden aangevoerd, was de controle hierop lastig en de argwaan onder de hongerige bevolking groot.

De Jan Erkenstraat is een bekende straat in IJmuiden, een belangrijke vissersplaats. De vermelding van de "visschershaven" versterkt het vermoeden dat dit rapport betrekking heeft op de situatie in de regio Velsen/IJmuiden, waar de visserij tijdens de oorlog onder streng toezicht stond van zowel de Nederlandse autoriteiten (Crisis Controle Dienst) als de bezetter. Het document illustreert de dagelijkse strijd om eerlijke verdeling en de rol van sociale controle in een tijd van extreme schaarste.