Ambtsbericht / Rapportage. 20 november 1943 (met aantekeningen tot 8 december 1943). Controleur S. v. Engelen. De heer Inspecteur van het Marktwezen. [Linksboven in potlood:]
dossier visch-
-commissie

[Stempel:]
No. 76/24/1 M. 1943

[Midden:]
Rapport.

[Rechtsboven:]
580
Hbr Inspecteur
Marktwezen

Onder verwijzing naar mijn rapport dato 19-11-43. deel ik U mede alsdat ook op Zaterdag 20 Nov des s' middags te circa 12,30 uur zich wederom een rij volk voor de winkels ging opstellen. Ik heb toen wederom het publiek aangeraden zich te verwijderen, onder mededeeling dat zoodra visch kwam ik toch weer zou gaan loten.

Het is een opvallend verschijnsel dat het steeds weer dezelfde menschen zijn welke het eerst s middags in de rij staan, en dan nog doorgaans de zelfde welke ook s. morgens visch hadden gehad. Ook nu regende het weer protesten, omrede ik de eenigste was, welke s middags ging loten: Ik zou U in overweging willen geven, om ook des middags tot loting over te gaan daar wij anders weer hetzelfde verschijnsel krijgen als des 's morgens voor het geloot werd. Tevens deel ik U nog mede, dat er door de politie totaal niet wordt opgelet en zij nooit voor assistentie verschijnen.

Verzoeke maatregelen overweging.

20/11 43

Controleur
S. v. Engelen

[Onderaan rechts een tweede handtekening, mogelijk van een bureauchef of administrateur:]
Jan Everhardus (?)

[In rood potlood/inkt, links onderaan:]
X Insp. E. moet worden onder oog gebracht dat hij niet eigenmachtig mag optreden. Hij dient zich aan zijn opdrachten te houden.
1-12-43

[In groen potlood linksonder de handtekening:]
gezien 8-12-43
de Haan Dit document is een intern rapport van een controleur van het Marktwezen aan zijn inspecteur. De kern van het schrijven betreft de chaotische distributie van vis tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vanwege de schaarste stonden mensen urenlang in de rij ("een rij volk"). Om de verdeling eerlijk te laten verlopen en dringen te voorkomen, hanteerde controleur Van Engelen een systeem van loting.

Opvallende punten in de tekst:
* Sociale dynamiek: De controleur observeert dat het vaak dezelfde personen zijn die 's ochtends én 's middags vooraan staan, wat leidt tot onvrede bij anderen.
* Handhaving: Er is een duidelijke klacht over het gebrek aan politie-assistentie bij het beheersen van de menigte.
* Bureaucratische berisping: De rode aantekening onderaan is cruciaal. Hoewel de controleur uit pragmatisme handelt (om de orde te handhaven via loting), krijgt hij van zijn superieur een reprimande. Hij wordt gemaand niet "eigenmachtig" op te treden en zich strikt aan zijn instructies te houden. Dit duidt op een rigide hiërarchie binnen het distributieapparaat. Het document dateert van november 1943, een periode in de bezettingstijd waarin de voedselschaarste in Nederland steeds nijpender werd. Vis was een van de weinige eiwitbronnen die soms nog buiten de strengste distributie om (of via specifieke toewijzingen) beschikbaar kwam, wat leidde tot grote spanningen bij viswinkels.

Het "Marktwezen" was in grote steden (zoals Amsterdam, waar dit document vermoedelijk vandaan komt gezien de namen en archiefstijl) verantwoordelijk voor het reguleren van de handel op markten en bij winkels. De loting waarover gesproken wordt, was een noodgreep om "rijvorming" tegen te gaan, iets wat de Duitse bezetter vanwege het gevaar voor samenscholingen en protesten liever niet zag. De berisping aan het adres van de controleur laat zien dat zelfs goedbedoelde initiatieven om de sociale rust te bewaren door de hogere bureaucratie werden afgestraft als ze niet exact volgens de voorgeschreven regels verliepen.