Politierapport / Proces-verbaal (uittreksel of kopie voor de Bedrijfschef). 11 mei 1943. [Linksboven in blauw stempel/inkt:]
No. 77/14/M. 1943

[Rechtsboven handgeschreven in potlood:]
retour
Bedrijfchef
ter kennisneming
daarna retour

[Midden:]
R A P P O R T

Op Dinsdag 11 Mei 1943, omstreeks 8.45 uur v.m. werd mij door schipper H.J. Bol aangifte gedaan, dat van een partij van 47 ledige kisten welke op pier B stond en die hij van den grossier Zuiker had ontvangen om naar de veilingen in Westland te vervoeren, 17 kisten verdwenen waren. Bij onderzoek is mij gebleken, dat de 17 kisten waren weggenomen door een knecht van den kooper A. Thoen, welke knecht de kisten bij die van A. Thoen had gevoegd. Bedoelde knecht die mij desgevraagd opgaf te zijn genaamd:

Marinus Nieuwbung,

geboren te Zutphen 24 November 1890, van beroep bewaker en wonende Hoofdweg 427 alhier, verklaarde mij het volgende.
"Ik ben gepesioneerd van de Gemeente Tram en heb een inkomen van F 13.10 per week. Als hulp bij den kooper Thoen kon ik wat bij verdienen. Ik ben Thoen in zijn zaak in de Mercatorstraat en op de Centrale Markt behulpzaam. Tot mijn werk behoort het aan zijn zaak opladen van ledige kisten welke ik des avonds naar de Centrale Markt breng en het des smorgens afleveren van deze ledige kisten aan schipper Bol die ze per vaartuig overbrengt naar de veiling te Kwintsheul. Ik, noch Thoen tel de kisten die ik oplaad. Dat doet bij ontvangst de schipper die het aantal aan Thoen opgeeft en met hem later verrekent. Op 3 Mei j.l had ik voor Thoen een partij van ongeveer 120 kisten neergezet op pier B die later door schipper Bol zou worden ingeladen. Gebleken is evenwel dat men deze kisten heeft gestolen en tot nu toe nog niet is opgehelderd wie dat heeft gedaan. De gevolgen van deze diefstal beteekende voor Thoen een schade van ongeveer f 230. Om Thoen nu eenigszins schadeloos te stellen heb ik vanmorgen 17 kisten weggenomen die aan de walkant op pier B stonden en deze kisten gevoegd bij een partij van Thoen die ik gereed had gezet voor schipper Bol. Zelf zou ik hier geen voordeel van hebben want zooals reeds gezegd Thoen verrekent met Bol de door laatstgenoemde ontvangen kisten. Ik heb deze handeling verricht zonder dat Thoen of iemand anders hier iets van wist."

Naar aanleiding van deze verklaring heb ik gehoord kooper A. Thoen die bevestigde dat Nieuwbung hem behulpzaam is in zijn zaak en op de Centrale Markt en dat van hem op 3 Mei 1943 120 ledige kisten waren gestolen. Dat Nieuwbung om hem in de schade te gemoet te komen eenige kisten had gestolen en deze bij schipper Bol had willen inleveren wist hij niet. Ook Thoen verklaarde nimmer zijn ledige kisten te tellen maar dit over te laten aan den schipper.
Bol doet aangifte en zal door mij tegen Nieuwbung proces verbaal worden opgemaakt ter zake diefstal. Eenig bewijs dat Thoen iets van de handelingen van Nieuwbung afwist is niet kunnen blijken.
Bij onderzoek is nog gebleken, dat Nieuwbung niet in het bezit was van een toegangskaart voor de Centrale Markt. Hij verklaarde zich de toegang te hebben verschaft door tijdens de drukte smorgens een doos open te maken en te doen als of hij een kaart had. Een van de gestolen kisten, namelijk die waarop het aantal vermeld stond, heb ik in beslaggenomen. De overige heb ik aan Bol terug gegeven.

[Links onder:]
Den Heer Bedrijfschef
van de Centrale Markt

[Rechts onder:]
Amsterdam 11 Mei 1943
Controleur,
[Signatuur: S. Elthuis]

[Handgeschreven kanttekening linker marge in rood:]
Thoen maakte gebruik van iemand die geen toegang tot de Cent. Markt had!

[Handgeschreven tekst onderaan in blauw:]
M.i. aantekenen op kaartenbakken: Nieuwburg mag voortaan geen toegang meer hebben. [Signatuur/Paraaf] 12.02

[Links onderaan handgeschreven in rood/potlood:]
Opmerking Thoen [onleesbaar] beperkt [onleesbaar]
N.B. [met dubbele rode streep] * De aard van het misdrijf: Het betreft de diefstal van 17 lege veilingkisten. Hoewel dit triviaal lijkt, vertegenwoordigden kisten in 1943 (oorlogstijd) een aanzienlijke economische waarde en waren ze essentieel voor de voedseldistributie.
* Motivatie: De dader, Nieuwbung, handelde uit een misplaatst gevoel van loyaliteit ("eigenrichting"). Hij wilde de eerdere schade van zijn werkgever (120 gestolen kisten) compenseren door kisten van een ander te stelen.
* Sociale context: De verklaring onthult de penibele financiële situatie van een gepensioneerde tramwerker tijdens de bezetting (inkomen van F 13.10 per week), die gedwongen is zwart of als hulpje bij te verdienen.
* Administratieve sanctie: Naast de strafrechtelijke vervolging (proces-verbaal) volgt een directe administratieve straf: de ontzegging van de toegang tot de Centrale Markt. Dit document stamt uit mei 1943, midden in de Duitse bezetting van Nederland. De Centrale Markt in Amsterdam was in die tijd een streng gecontroleerd knooppunt voor de voedselvoorziening.

Opvallend is de spelling van de naam "Nieuwbung" in de getypte tekst (mogelijk een typefout voor Nieuwburg, zoals in de handgeschreven nota onderaan staat). De controleur richt zich tot de "Bedrijfschef", wat aangeeft dat de markt een eigen ordedienst of controlesysteem had dat nauw samenwerkte met de politie. De nadruk op de "toegangskaart" onderstreept hoe streng de controle op het marktterrein was; het illegaal betreden van het terrein werd de verdachte zwaar aangerekend, mogelijk nog zwaarder dan de diefstal zelf, gezien de handgeschreven instructie om hem permanent te weigeren.