Dienstverslag / Rapport 1 december 1944 (betreft gebeurtenissen op 28 november 1944) [Stempel linksboven:] Nº 20/91/22
[Handgeschreven tekst:] M.1944 4/n
[Rechtsboven:] SV.

R A P P O R T.

Op 28 November 1944 bevond ik, C.G.de Vries,ambtenaar bij het Marktwezen, mij bij de Berlagebrug, waar ik opdracht van den heer Directeur van het Marktwezen, vergezeld van de ambtenaar Dijkema, van Burg & Engelen, een onderzoek ingestelde op het schip "Ondertrouw", schipper A.dem Otter, ligplaats ingenomen hebbendein de Amstel, geladem met ± 100.000 kg. appelen.

Van den schipper vorderde ik het "vaarbewijs" ter inzage. Hiermede bezig zijnde vervoegde zich bij den schipper de heer Nadels gekleed in het uniform der Germaansche S.S. die mij verklaarde in opdracht van Wethouder Dr.Strak schip en lading te controleeren en verder na inzage van het vaarbewijs verklaarde dit bewijs niet accoord te bevinden wegens het niet geteekend zijn door Dr.Strak. Hr. Nadels telefoneerde hierover met Dr. Strak, die mij aan de telefoon liet roepen en mij opdracht gaf om schip en lading in beslag te nemen en de appelen aan het publiek te laten verkoopen tegen maximaal f. 0,55 per k.g. Ik heb Dr.Strk medegedeeld, dat ambtenaaren van de C.C.D. beweerden het schip in beslag te hebben genomen en dat deze ambtenaren de appelen lieten verkoopen tegen f. 0,80 per k.g. uitsluitend aan instellingen, die voorkomen op een lijst in het bezit van een dezer ambtenaren. Dr.Strak handhaafde zijn opdracht, waaraan ik in samenwerking met ambtenaren van de prijsbeheersching heb voldaan.

U deelde mij telefonisch mede, dat Mr. Koning, Inspecteur van de Prijsbeheersching de opdrachtgever voor de inbeslagname is.

Hoofdmeester v.d. Aarsen, ambtunaar van de Prijsbeheersching verklaarde mij, dat de chef van de controle van de C.C.D., de heer Terbeek, die oorspponkelijk verklaarde het inbeslag nemen van de "Ondertrouw" door ambtenaren van het Marktwezen en de Prijsbeheersching niet te zullen tolereeren, zich had teruggetrokken.

Eigenaar van de appelen verklaarde te zijn: Bart Berendse, geboren 17 September 1906 te Mourik, adres Zomerdijkstraat 9 te Amsterdam. Hoofdwachtmeester v.d. Aarsen verklaarde mij, dat door de ambtenaren van de Prijsbeheersching proces-verbaal o.a. tegen de Ambtenaren van de C.C.D. zou worden opgemaakt wegens prijsopdrijving. Schip en lading zijn op 29 November door ambtenaren Marktwezen en Prijsbeheersching overgebracht naar den Gemeentelijken Gemachtigde voor Grossierszaken in Groente en Fruit, den heer Jac.Broese.

Dr.Strak deelde mij later telefonischemede, dat het vaarbewijs, dat geteekend bleek te zijn door de secretaresse van Dr.Strak juffrouw Endlich, achteraf bleek in orde te zijn. Ik vestig er Uw aandacht op, dat hoewel de handteekening op het vaarbewijs thans als echt is erkend, het zeer bevreemd, dat het schip eerst omstreeks 28 November 1944 in Amsterdam aankwam, terwijl het bewijs geldig was voor een vrachtauto op of omstreeks 28 October 1944.

Amsterdam, 1 December 1944.

Den Heer Directeur
van het Marktwezen,

w.g. C.G.de Vries. Dit rapport documenteert een bureauclatisch en politiek conflict over de voedselvoorziening in Amsterdam tijdens de Hongerwinter. De kern van het geschil is de prijs en distributie van een enorme partij appelen (100 ton).

• Conflict tussen instanties: Er is een duidelijke aanvaring tussen het Marktwezen/Prijsbeheersching enerzijds en de C.C.D. (Crisis Controle Dienst) anderzijds. De C.C.D. wilde de appelen voor een hogere prijs (f. 0,80) aan specifieke instellingen verkopen, terwijl het Marktwezen opdracht kreeg ze voor een lagere prijs (f. 0,55) aan het grote publiek te verkopen.
• Beschuldiging van corruptie: De ambtenaren van de Prijsbeheersching dreigden een proces-verbaal op te maken tegen hun collega's van de C.C.D. wegens "prijsopdrijving". Dit suggereert dat de C.C.D.-ambtenaren mogelijk probeerden te profiteren van de schaarste.
• Politieke invloed: De aanwezigheid van de heer Nadels in het uniform van de Germaansche SS en de directe betrokkenheid van de pro-Duitse wethouder Dr. Strak (waarschijnlijk Dr. J.P. Strak, een NSB'er) tonen aan hoe diep de nationaalsocialistische controle in het ambtelijk apparaat was doorgedrongen.
• Onregelmatigheden: Het rapport eindigt met een verdachte observatie: het vaarbewijs was oorspronkelijk bedoeld voor een vrachtauto en gedateerd een maand vóór de aankomst van het schip. Dit wijst op mogelijke fraude of illegale handelspraktijken bij het transport. Het document dateert van december 1944, het dieptepunt van de Hongerwinter in bezet Nederland. Voedsel was extreem schaars, zeker in Amsterdam. De controle over transporten zoals deze 100.000 kg appelen was van vitaal belang voor zowel de bezetter, de collaborerende overheid als de uitgehongerde bevolking.

De C.C.D. stond in die tijd berucht om corruptie; hoewel ze de zwarte handel moesten bestrijden, maakten veel ambtenaren zich er zelf schuldig aan. De Berlagebrug was een strategisch punt voor de controle op scheepvaartverkeer over de Amstel vanuit de Betuwe (zoals Mourik, de geboorteplaats van de eigenaar). De spanning tussen verschillende overheidsdiensten (gemeentelijk versus landelijk/politiek) was in deze periode zeer groot, mede door de toenemende chaos in het bestuur naarmate de bevrijding naderde. C.G. de Vries J.P. Strak Marktwezen NSB