Machiel Wertheim

Administratief register / Lijst van marktkooplieden in militaire dienst.

Dit document is een administratieve lijst van Amsterdamse marktkooplieden die eind augustus 1939 werden opgeroepen voor de mobilisatie (vlak voor de Duitse inval in Polen en het begin van de Tweede Wereldoorlog). * **Doel:** Het register diende om te bepalen wie recht had op vrijstelling van het 'standplaatsgeld'. Omdat deze mannen hun beroep niet konden uitoefenen vanwege militaire dienst, verleende het College van Burgemeester en Wethouders (B. & W.) hen ontheffing van betaling. * **Annotaties:** De afkorting *gs.* achter marktnamen staat waarschijnlijk voor "geschrapt" (uit de actieve marktlijst). De term *(verm)* achter de datum wijst op "vermoedelijk", wat suggereert dat de administratie op dat moment nog wachtte op definitieve bevestiging van de oproep. * **Locaties:** Er worden bekende Amsterdamse markten genoemd, zoals de Dapperstraat, Waterlooplein, Lindengracht en Albert Cuypstraat. * **Sociale context:** De namen en adressen (veelal in de Joodse buurt zoals Lepelstraat, Weesperstraat, Rapenburgerstraat) geven een beeld van de marktbevolking van Amsterdam in 1939.

Handgeschreven brief.

In deze zakelijke brief informeert de heer M. Wertheim de Directeur van het Amsterdamse Marktwezen over zijn afwezigheid. Hij reageert op een eerdere correspondentie ("Uw schrijven") en legt uit dat hij zijn "plaats" – vermoedelijk een standplaats op een Amsterdamse markt of een specifieke functie binnen de organisatie – momenteel niet kan innemen. De reden hiervoor is zijn oproep voor militaire dienst vanwege de mobilisatie. Hij verzoekt de directeur formeel om zijn positie voor hem gereserveerd te houden. Onderaan de brief vermeldt hij zijn militaire gegevens (2e Bataljon, 42e Regiment Infanterie, Mitrailleurcompagnie) en zijn woonadres in Amsterdam (Lepelstraat 45, eenhoog). De brief is geschreven in de archaïsche spelling van voor 1947 (bijv. "oogenblik").

Een handgeschreven militaire verklaring of bewijs van dienst.

* **Eenheid:** De afkortingen bovenaan staan voor het 42e Regiment Infanterie (42 R.I.), IIe Bataljon, Mitrailleurcompagnie. * **Persoon:** Het betreft dienstplichtig (dpl.) soldaat M. Wertheim. * **Inhoud:** De verklaring bevestigt dat de soldaat sinds 29 augustus 1939 in werkelijke dienst is. Dit is een officieel bewijs van mobilisatie. * **Ondertekening:** Getekend door de Reserve 1e Luitenant, Waarnemend Compagnie Commandant, W. van Eck.

Document

Dit document is een gestandaardiseerde aanmaning (Model No. 8) van de Amsterdamse Dienst Marktwezen. De strekking is een laatste waarschuwing aan een marktkopman vanwege een betalingsachterstand van meer dan drie weken. **Kernpunten:** * **Strikt regime:** De brief hanteert een harde deadline. Tussen de verzending (25 januari) en de uiterste betaaldatum (28 januari) zitten slechts drie dagen. * **Sanctie:** Het verlies van de "vaste plaats" is onherroepelijk bij niet-betaling, wat voor een marktkoopman het verlies van zijn bron van inkomsten betekent. * **Sociale clausule:** De tekst biedt een ontsnappingsclausule voor mensen in nood (ziekte of bijstand/steun), mits zij dit direct melden. * **Locatie-specifiek:** De handmatige toevoeging van "Uilenburg" als marktlocatie is significant voor de historische duiding.

Administratieve registerlijst (kampadministratie).

* **Indeling:** De lijst is een alfabetisch register (sectie W t/m Z) van kampbewoners. De kolommen rechts ('Nom.' en 'Ano.') bevatten de belangrijkste administratieve classificaties. * **Codering:** * **A. (Austausch):** Personen op de uitwisselingslijst (vaak Palestina- of Bergen-Belsen-lijst). * **N.A. (Nicht Austauschbaar):** Personen zonder speciale beschermde status. * **N. (Neu/Nieuw):** Mogelijk nieuw gearriveerden of een nieuwe categorie in het register. * **Rode X-tekens:** Deze refereren vermoedelijk aan de transportnummers of dossiernummers van de betreffende personen. * **Bijzonderheid:** De vermelding van **Wang Yu Yun** (rij 4) duidt op de aanwezigheid van niet-Europese gevangenen, vaak Chinese zeelieden die in Nederlandse havens waren opgepakt. * **Administratieve sporen:** De blauwe cirkels met cijfers (8 en 11) zijn typische controle-markeringen van de kampadministratie (Joodse Raad of SS-beheer), waarschijnlijk verwijzend naar transport- of werkgroeplijsten.

Doorslag van een ambtelijke brief (typschrift).

Dit document is een officiële kennisgeving van een toegangsontzegging voor de Centrale Markt in Amsterdam. De ontvanger, de heer M. Wertheim, wordt beschuldigd van de diefstal van negen lege kisten op 29 augustus 1940. Als directe strafmaatregel wordt hem de toegang tot de markt ontzegd voor een periode van twee weken (2 t/m 15 september 1940). De brief is opgesteld door de Directeur van de Centrale Markt. Opvallend is de escalatie van de zaak: de directeur heeft het dossier overgedragen aan het college van Burgemeester en Wethouders (B&W) om te laten toetsen of een permanente of langdurige uitsluiting van de markt gerechtvaardigd is. Dit wijst op een strikt handhavingsbeleid op het marktterrein.

Getypte brief (doorslag/kopie).

* **Inhoud:** De brief is een officiële aanzegging van een toegangsverbod voor de Centrale Markt in Amsterdam. De heer M. Wertheim wordt voor een periode van twee weken (2 t/m 15 september 1940) de toegang ontzegd wegens de diefstal van negen lege kisten op 29 augustus 1940. * **Juridische grondslag:** De directeur beroept zich op artikel 35, lid 1 van het Reglement op de Centrale Markt. * **Procedure:** Naast de tijdelijke ontzegging door de directeur is de zaak voorgelegd aan het College van Burgemeester en Wethouders voor een eventuele uitsluiting voor een langere termijn. * **Stijl:** De toon is zakelijk, formeel en bestraffend, kenmerkend voor ambtelijke correspondentie uit die periode.

Ambtsbrief / Dienstnota.

Deze brief is een formeel verzoek van de directeur van de Centrale Markt in Amsterdam aan de wethouder voor de Levensmiddelen. De aanleiding is een incident op 29 augustus 1940 waarbij een zekere M. Wertheim negen lege kisten heeft gestolen van een groothandelaar. De directeur heeft de man reeds een tijdelijke ontzegging van de toegang opgelegd van twee weken (conform lid 1 van het marktreglement). Echter, hij adviseert het College van Burgemeester en Wethouders om een zwaardere straf op te leggen: een toegangsverbod van zes maanden (conform lid 2). De administratieve afhandeling is vlot verlopen, aangezien het rapport van de controleur op 31 augustus werd opgesteld en deze brief op 3 september werd verzonden.

Extract uit het Boek der Besluiten van Burgemeester en Wethouders van Amsterdam.

Het document is een officieel uittreksel van een besluit van het College van Burgemeester en Wethouders (B&W) van Amsterdam. De kern van het besluit is een strafmaatregel tegen een burger, **M. Wertheim**, wonende aan de **Valkenburgerstraat 202-II**. * **De overtreding:** Diefstal gepleegd op het terrein van de Centrale Markt. * **De straf:** Een ontzegging van de toegang tot de markt voor drie maanden. Deze straf is deels voorwaardelijk: één maand is onvoorwaardelijk (van 16 september tot 16 oktober 1940), terwijl de overige twee maanden als een voorwaardelijke straf gelden met een proeftijd van twee jaar (tot 15 september 1942). * **Juridische basis:** Het besluit steunt op artikel 35 van het Reglement op de Centrale Markt en een rapport van de Directeur van het Marktwezen. * **Administratieve verwerking:** Het besluit is voorgesteld door de wethouder met een opmerkelijk breed takenpakket (Levensmiddelen, Wasch- en schoonmaak-, bad- en zweminrichtingen). Afschriften werden verstuurd naar de betreffende vakafdelingen en de afdeling Financiën.

Administratieve lijst/registratie van marktkooplieden.

Dit document is een administratieve inventarisatie van Joodse marktkooplieden op Vlooienburg (de buurt rond het Amsterdamse Waterlooplein). De lijst is opgesteld op 16 februari 1941, een zeer beladen moment in de geschiedenis van Amsterdam. De systematische opzet, inclusief geboortedata en categorisering van goederen, wijst op een formele registratie. Opvallend is de grote aanwezigheid van textielwaren (kousen, dassen) en specifieke voedingsmiddelen (koek, zuur, haring) die typerend waren voor de Joodse straathandel van die tijd. De totalen onderaan de kolommen duiden op een statistische verwerking van de gegevens, mogelijk om het aantal vergunningen te limiteren of om de Joodse handel strikter te controleren. De aantekeningen in de marge ("Zwa. 1" en "Do. 3") zijn mogelijk verwijzingen naar specifieke marktlocaties of extra administratieve codes.

Kaart van een arbeidsbureau of sociale dienst betreffende een oproeping voor tewerkstelling of registratie.

Dit document is een administratieve kaart die betrekking heeft op de verplichte tewerkstelling (Arbeitseinsatz) of een specifieke oproep voor Joodse burgers tijdens de Duitse bezetting van Nederland. * **Naam en Locatie:** De naam 'Wertheim' en de aantekening 'uilenburg' (een van oudsher Joodse buurt in Amsterdam) suggereren sterk dat de betrokkene Joods was. * **Data:** De oproepdata zijn 14 en 19 mei 1943. Dit was een kritieke periode waarin de deportaties uit Amsterdam naar kamp Westerbork en verder naar de vernietigingskampen in volle gang waren. * **Artikel 11 b/c:** Dit verwijst naar specifieke regelgeving in het kader van de arbeidsbemiddeling of de uitvoering van verordeningen door de bezetter. * **Resultaat:** De aantekening "Aan oproeping geen gevolg gegeven" betekent dat M. Wertheim niet is verschenen op de afgesproken tijden. Het advies "intrekken" op 19-5-43 (de dag van de tweede oproep) geeft aan dat de administratieve procedure werd stopgezet, vaak omdat de persoon was ondergedoken, al was weggevoerd bij een razzia, of "vrijgesteld" was door andere omstandigheden.

Handgeschreven brief.

De schrijfster, mevrouw Wertheim-Zilberberg, verzoekt de directeur van het Amsterdamse Marktwezen om ontheffing van de betalingsverplichting voor de ventvergunning van haar echtgenoot. De reden die zij opgeeft is hartverscheurend en zakelijk tegelijk: haar man, M. Wertheim, is negen weken daarvoor (eind maart 1941) "opgepikt" in het Tip Top Theater en gedeporteerd naar concentratiekamp Buchenwald. De brief toont de wanhopige financiële situatie van achtergebleven Joodse gezinnen. Mevrouw Wertheim blijft achter met vier jonge kinderen en een minimale uitkering ("zeer lage steun"), waardoor zij de kosten voor een vergunning die niet meer gebruikt kan worden, niet kan opbrengen. De toon is beleefd en formeel, zoals gebruikelijk in die tijd, maar de onderliggende tragedie is duidelijk aanwezig in de zin: "zonder dat hij iets misdeed."

                                                  den Heer J. Melhado,               ...

# TRANSCRIPTIE ### Pagina 14 (Selectie onderzijde) | Naam | Geboortedatum | Adres | Code | | :--- | :--- | :--- | :--- | | Vleeschdrager H. | 15/7 06 | Pres. Brandstraat 13 | 4 | | Vleeschdrager J. | 28/10 08 | Uiterwaardenstraat 69 | 1 | | Vleeschdrager S. | 19/6 16 | Reitzstraat 17 hs | 4 | | Vleeschdrager M. | 18/12 75 | Reitzstraat 17 hs | 4 | | Vleeschdrager J. | 28/2 09 | Smitstraat 20 I | ...

Eendrachtstr. 9 hs V 4.5.13 J 010723 J.Elsas Blasiusstr.122 IIIV 1.7.23 J 190822 S.v.Emrik Zwanenb.wal 34 hs V 19.8.22 J 010321 H.v.Engel Pythagorasstr.49 hsV 1.3.21 J 120123 S. Erwteman Duivelandstr.27 hs 12.1.23 J 67724 SW S.Frankenhuis Maritzstr.19 III V 9.12.00 * = geb.datum

1. Schweitzer David. 2. Silas Samuel, 10 - 6 - 05, Keizersgracht 703 ^III inv. Lin g A. E 25-10- 40. G. 3 - 11 - '41. 3. Sluyter Wolf, 12 - 4 - '90, Kerkstraat 302 ^ho. E: C2 - 138. G. 4 - 12 - '34. 4. van Velzen Soesman, 13 - 2 - '00, Kerkstraat 384, E. 10 - 240 G. 31 - 5 - 1941. 5. Vigeveno Isacc R. 10 - 9 - 92. P/a Cato. Nwe. Heerengracht 31. Waterl. E 9-2-25 G. 31 - 5 - '41. 6. de Vries ...

| Familienaam | Voornaam | Geb. datum | Geb. plaats | Nationaliteit | Adres | | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | | **Gijzel** | | | | | | | | | | | | | | Visschoonmaker | Jacob | 13-4-'09 | A'dam | Nederlander | Lepelstraat 40 II | | ~~Vogel~~ | | | | | | | Visch | Elkan | 1-4-'10 | A'dam | Nederlander | Tugelaweg 79 II | | Vos | Abraham | 27-5-'98 | A'dam | Nederlander | V. Nievendtstr. ...