Dienstbrief / Officiële mededeling. 6 maart 1941. De Administrateur van de afdeling Bevolkingsregister en Verkiezingen (Gemeente Amsterdam). [Stempel bovenin:] No UA/42/1 M. 1941 13/3
[In rood potlood:] 17
[Handgeschreven aantekening rechtsboven, deels onleesbaar:] nu Dir. m.i. gebruik maken van deze aanbeveling [onleesbare paraaf]

No. 107/3
Persoonsbewijzen.

6 Maart 1941.

Ingevolge het Besluit van den Secretaris-Generaal van het Departement van Binnenlandsche Zaken van 17 October 1940, No. 197 (Besluit Persoonsbewijzen), moeten alle inwoners van Nederland van 15 jaar en ouder, met uitzondering van personen, die de Duitsche Nationaliteit of de nationaliteit van het Protectoraat Bohemen en Moravië bezitten, vóór 1 October a.s. in het bezit zijn van een Persoonsbewijs, af te geven door den Burgemeester der gemeente waar de betrokkenen in het bevolkingsregister opgenomen zijn. In het algemeen zal de uitreiking plaats hebben in één daarvoor aangewezen lokaal. Een uitzondering kan vermoedelijk worden gemaakt, indien dit althans op prijs wordt gesteld, voor kantoren en bedrijven met veel personeel en voor instellingen waar vele personen verpleegd worden. Mocht U voor Uw personeel of voor de verpleegden van Uwe instelling gebruik wenschen te maken van dezen uitzonderingsmaatregel, dan verzoek ik U mij hiervan vóór 1 April a.s. schriftelijk mededeeling te doen, onder opgave van het aantal personen in Uw dienst werkzaam of in Uwe instelling verpleegd en van den naam van dengene met wie(n) nader overleg kan worden gepleegd. Omtrent ieder persoon zal dan te zijner tijd, op schriftelijk verzoek mijner zijds binnen 5 dagen opgave moeten worden gedaan van naam en voornamen, geboortedatum, enz. Formulieren daarvoor zullen U worden toegezonden.

Door U zal voor bedoelde uitreiking een behoorlijk lokaal beschikbaar moeten worden gesteld, terwijl medewerking van eenige leden van Uw personeel vereischt is. De vele werkzaamheden die aan de uitreiking verbonden zijn, brengen mee, dat er belangrijk meer tijd mee gemoeid is dan met de geldigmaking van de distributiestamkaart voor voorloopig identiteitsbewijs.

Bij de uitreiking der persoonsbewijzen moeten de verschuldigde legesgelden worden voldaan. De kosten bedragen Fl. 1,-- voor minvermogenden Fl. 0,50, terwijl aan onvermogenden het bewijs gratis kan worden verstrekt. De beslissing hieromtrent is bij den ambtenaar met de uitreiking belast.

Overgelegd moeten worden 2 foto’s, distributiestamkaart, trouwboekje of andere familiepapieren, paspoort, enz. Indien betrokkene aanspraak meent te kunnen maken op verkrijging van een kosteloos persoonsbewijs of een bewijs voor Fl. 0,50, dan moet indien belanghebbende zelf geen hoofd is, tevens overgelegd worden de distributiestamkaart van het hoofd van het gezin of de samenwoning waartoe hij behoort.

De foto’s moeten voor 100% voldoen aan de daarvoor gestelde eischen. Niet aan de eischen voldoende foto’s worden onherroepelijk geweigerd. Een overdruk der gestelde eischen gaat hierbij.

Personen, niet in het bevolkingsregister van Amsterdam opgenomen, moeten in hun woonplaats het persoonsbewijs ontvangen.

De Administrateur van de afdeeling
Bevolkingsregister en Verkiezingen,

Aan den Heer Directeur van het
Marktwezen
[Handtekening: J. Cohen]

AMSTERDAM.

--- * Context: Dit document dateert uit het eerste jaar van de Duitse bezetting van Nederland. Het beschrijft de logistieke uitrol van het beruchte 'Persoonsbewijs' (PB), ontworpen door de Nederlandse ambtenaar J.L. Lentz.
* Doelgroep: Inwoners van 15 jaar en ouder. Opvallend is de expliciete uitzondering voor Duitsers en inwoners van het Protectoraat Bohemen en Moravië (bezet Tsjechië), die hun eigen identiteitsdocumenten behielden.
* Logistiek: De brief toont aan dat de gemeente Amsterdam (afdeling Bevolkingsregister) probeerde de massale uitgifte te stroomlijnen door grote werkgevers, zoals het Marktwezen, de mogelijkheid te bieden de uitreiking intern te regelen. Dit vereiste echter wel eigen personeel en een lokaal.
* Kosten en Controle: Er is een sociaal tarief (1 gulden, 50 cent of gratis), maar de bewijslast ligt bij de burger. De strenge eisen aan de foto (100% voldoen) waren bedoeld om vervalsing en fraude zo moeilijk mogelijk te maken.
* Handtekening: De brief is ondertekend door J. Cohen. Dit betreft waarschijnlijk Jacobus Cohen, een hoge ambtenaar bij de Amsterdamse burgerlijke stand.

--- Het Persoonsbewijs was een cruciaal instrument voor de Duitse bezetter om de Nederlandse bevolking onder controle te houden. Voor de oorlog kende Nederland geen algemene identificatieplicht. Het PB was zeer geavanceerd voor zijn tijd, met vingerafdrukken op de achterzijde en watermerken, waardoor het veel moeilijker te vervalsen was dan eerdere documenten.

Deze specifieke brief aan de Directeur van het Marktwezen illustreert de bureaucratische medewerking van het Nederlandse overheidsapparaat aan de maatregelen van de bezetter. Het Marktwezen was in Amsterdam een grote werkgever (denk aan marktmeesters en controleurs). Door de uitreiking op de werkplek te organiseren, kon de overheid de registratie van duizenden ambtenaren en werknemers efficiënter voltooien. Later in de oorlog zou het Persoonsbewijs, met de beruchte letter 'J' voor Joodse burgers, een fatale rol spelen in de Holocaust. Dit document markeert de beginfase van dit proces.