Ambtelijk rapport/proces-verbaal. 31 augustus 1942. [Getypt deel]

No 37/105/1
M. 1942 7/9
RAPPORT

Door den groentewinkelier Barends werd mij heden morgen medegedeeld, dat op Zondag 30 Augustus j.l. door verschillende kleinhandelaren zou zijn gevent met fruit, hetwelk zij op dien dag hadden ontvangen van de N.V. Keizers Fruithandel, gevestigd Centrale Markt Hal 28. Bij onderzoek is mij dit juist gebleken. G. Keizer, een der vennooten, verklaarde mij namelijk, dat hij op Zondag 30 Augustus twee wagons fruit had aangekregen op het goederen station in de Rietlanden (Panamakade alhier). Dit fruit zou hij aan verschillende koopers hebben verkocht omdat, gezien het zeer warme weer op dien dag, het fruit moeilijk in de wagons kon blijven zonder in kwaliteit te verminderen. Het koelen van het fruit, waartoe op dien dag op de Centrale Markt gelegenheid bestond, zou ook kosten met zich brengen, die blijkbaar niet boven de vastgestelde maximumprijs in rekening mag worden gebracht. Voor zoover mij, rapporteur, is kunnen blijken, bestond het fruit uit appelen peren en pruimen. Ik acht het niet onmogelijk, dat het voor de pruimen inderdaad nadeelig zou zijn geweest als deze in de wagon hadden moeten blijven tot Maandag morgen 31 Augustus, doch ben tevens van meening, dat dit voor de appelen en peren niet het geval zal zijn geweest.

Den Heer Bedrijfschef van het Marktwezen.

Amsterdam 31 Augustus 1942
Controleur,
[Signatuur: S. Elthuis]

[Handgeschreven aantekeningen in rood]

Ontboden 10 uur 2 Sept. '42.
Waarschuwing geven en zeggen dat bij volgende gelegenheid scherper maatregelen zullen worden getroffen, terwijl van dit geval aanteekening zal worden gehouden.
[Onleesbare paraaf/krabbel]

[Handgeschreven aantekening onderaan in groen/blauw]

2 Sept '42. Keizer te mijner kantore ontvangen; ziet in dat verkeerd heeft gehandeld en begrijpt dat zijn optreden beschouwd zou kunnen worden als sabotage van de door de overheid getroffen maatregelen en evenzeer tot de mogelijkheid de venters in de hand werkte. Zal zorgen dat niet meer voorkomt.
2-9-'42 [Signatuur/Paraaf] Dit document is een verslag van een overtreding van de handelsvoorschriften tijdens de Duitse bezetting van Nederland. De kern van de zaak is dat de firma Keizers Fruithandel op een zondag (30 augustus 1942) fruit heeft geleverd aan straatventers direct vanaf het spoorwegemplacement (de Rietlanden).

Belangrijke elementen uit het rapport:
1. Economisch motief: De handelaar Keizer voert het warme weer aan als verzachtende omstandigheid. Hij wilde bederf voorkomen. Echter, hij geeft ook toe dat hij de kosten voor koeling op de Centrale Markt niet wilde maken, omdat hij deze kosten vanwege de wettelijk vastgestelde maximumprijzen niet kon doorberekenen aan zijn klanten. Dit duidt op de krappe marges en de strenge prijsbeheersing tijdens de oorlog.
2. Handhaving: De controleur nuanceert het verhaal van de handelaar door te stellen dat appelen en peren best een nachtje hadden kunnen wachten; alleen voor de pruimen was de haast deels gerechtvaardigd.
3. De strafmaat: De handgeschreven notitie onderaan is cruciaal. Keizer wordt op het matje geroepen en krijgt een ernstige waarschuwing. De term "sabotage" wordt expliciet gebruikt. In de context van 1942 was dit een beladen term: het overtreden van distributie- en handelsregels werd door de bezetter en de gelijkgeschakelde instanties al snel gezien als het ondermijnen van de voedselvoorziening (economische sabotage), waar zware straffen op stonden. In 1942 was de schaarste in Nederland alomtegenwoordig. De handel in levensmiddelen was strikt gereguleerd via een systeem van vergunningen, distributiebonnen en prijsbeheersing. De Centrale Markthal in Amsterdam was het zenuwcentrum voor de voedselvoorziening van de stad.

De autoriteiten waren zeer alert op "sluikhandel" of handel buiten de officiële markturen en locaties om. Door direct vanaf de wagons op de Panamakade te verkopen, ontliep Keizer niet alleen koelkosten, maar waarschijnlijk ook marktgelden en direct toezicht op de prijsvorming. Dat de handelaar wegkomt met een waarschuwing na het erkennen van zijn "fout", suggereert dat men de economische logica (het voorkomen van bederf) nog enigszins liet meewegen, mits de dader zich onderdanig opstelde tegenover het gezag.