Ambtsbrief / Circulaire van de Gemeente Amsterdam. 6 oktober 1941. Gemeente Amsterdam (vermoedelijk namens Burgemeester en Wethouders). L.
No SA / 107 / M.1941 7/10
GEMEENTE AMSTERDAM
No 1790 Arb.1941.
1 bylage
AMSTERDAM, 6 October 1941

Ik doe U hierby toekomen een afschrift van een Beschik-
king van den Secretaris-Generaal van het Departement van Sociale
Zaken, van 30 September 1941, No 2986, afd. Arb., houdende afwykin-
gen van de bepalingen van de Arbeidswet, in verband met de noodza-
kelykheid, met het oog op de verduisteringsvoorschriften, geduren-
de een bepaald tydvak den werktyd te verkorten.
Ik breng onder Uw aandacht, dat formeel deze Beschikking
alleen geldt voor arbeiders, op wie de bepalingen van de Arbeids-
wet van toepassing zyn. Ik ben echter van meening, dat, evenals
het vorige jaar, de in deze Beschikking gestelde regelen ook ge-
volgd moeten worden ten aanzien van den werktyd van hen, die niet
onder de Arbeidswet vallen (zie punt VII van het rondschryven van
Burgemeester en Wethouders van 24 September 1940, No 1302 b Arb.),
waarbij ik opmerk, dat de werktyd des Zaterdags alleen dan na 13
uur mag worden beeindigd, indien dit volgens den normalen werkroos-
ter het geval is.
Vervolgens vestig ik er Uw aandacht op, dat uit den aard
der zaak de regeling alleen geldt voor het personeel, werkzaam in
den zgn. dagdienst.
Evenmin als het vorige jaar zal het mogelyk zyn, voor den
werktyd van het personeel een uniforme regeling vast te stellen en
meen ook ik te moeten volstaan met het geven van een leidraad,
welke by de regeling van den werktyd in acht dient te worden ge-
nomen.
Deze leidraad volgt hieronder:

I met het oog op de bezwaren van een verduistering, geheel over-
eenkomstig de bestaande voorschriften en de daaraan verbonden
kosten, dient de verduistering van de werklokalen alleen
plaats te hebben, indien een goede gang van den dienst arbeid
vóór zonsopgang en/of nà zonsondergang noodzakelyk maakt;

II voor het verrichten van niet te vermyden overwerk, dient, zoo
noodig, een lokaal verduisterd te worden;

III de werktyd mag niet aanvangen vóór zonsopgang en niet eindi-
gen nà zonsondergang; de tydstippen van zonsopgang en van
zonsondergang zyn uiteraard bekend;

IV compenseeren van het aantal uren, dat in het tydvak, waarover
de werktyd moest worden verkort, minder gewerkt is, dient in
beginsel niet plaats te hebben.
Van dezen regel mag alleen dan worden afgeweken, indien de be-
langen van den dienst het noodzakelyk maken, den verloren ge-
gangen werktyd na het tydvak, waarover korter is gewerkt, in
te halen en dus na dit tydvak den werktyd op te voeren boven
het aantal uren, dat in normale omstandigheden wordt gewerkt;

V indien gedurende het tydvak, dat korter gewerkt wordt, perso-
neel, waarvoor deze kortere werktydregeling geldt, moet over-
werken, bestaat geen aanspraak op betaling van overuren. Al-
leen in het geval, dat in het tydvak, dat de verkorte werktyd-
regeling geldt, door het verrichten van overwerk gemiddeld

Aan Heeren Hoofden van Diensten,
Bedryven en Administratiën. * Taalgebruik: Het document is opgesteld in het Nederlands met de toenmalige spelling (bijv. "tydvak", "werktyd", "by").
* Inhoud: De kern van het document is het aanpassen van de werktijden aan de daglichtperiode. Omdat het verduisteren van gebouwen (om navigatie door geallieerde bommenwerpers te bemoeilijken) kostbaar en bewerkelijk is, wordt getracht de werkzaamheden enkel tussen zonsopgang en zonsondergang te laten plaatsvinden.
* Opvallende bepalingen:
* Er is geen sprake van een uniforme regeling; diensthoofden krijgen een "leidraad".
* Onder punt IV wordt expliciet benadrukt (onderstreept in de tekst) dat de verloren uren door de kortere winterdagen in principe niet ingehaald hoeven te worden.
* Onder punt V wordt de overwerkvergoeding beperkt tijdens deze periode.
* Juridische basis: De brief verwijst naar een beschikking van de Secretaris-Generaal van Sociale Zaken. Tijdens de bezetting namen de Secretarissen-Generaal de taken van de ministers over onder toezicht van de Duitse bezetter. Dit document stamt uit oktober 1941, de tweede winter van de Duitse bezetting van Nederland. De "verduistering" was een dwingende militaire maatregel. In steden als Amsterdam betekende dit dat alle ramen lichtdicht afgeschermd moesten worden zodra het donker werd. Voor grote kantoorpanden en gemeentelijke diensten bracht dit enorme logistieke uitdagingen en kosten met zich mee (materiaal voor verduistering, ventilatieproblemen).

De overheid probeerde de bureaucratie draaiende te houden door de werktijden simpelweg te verkorten tot de uren waarop er voldoende daglicht was, om zo het gebruik van kunstlicht in verduisterde kamers te minimaliseren. Het document illustreert hoe de oorlogsomstandigheden diep ingrepen in het dagelijks arbeidsleven en de rechtspositie (overuren, arbeidstijden) van ambtenaren en arbeiders. De onderstreping bij punt IV suggereert een spanningsveld tussen de noodzaak om werk te verzetten en de praktische onmogelijkheid om dit in de wintermaanden volledig te doen.