Administratieve circulaire / Ambtsbrief. Oktober 1941 (onderaan gedateerd "Oct. '41"). De Wethouder voor de Arbeidszaken, Amsterdam. 4

b. Werkliedenkaarten.
1o. De toeslag voor nacht- en Zondagsdienst mag niet meer in het tijdloon, stukwerkloon of in de kolom "toeslagen" begrepen zijn, doch dient in de kolom "Byzondere toeslagen enz." apart genoteerd te worden met achter het bedrag de letters N.Z.
In de kolom "Byzondere toeslagen enz." kunnen dus onder elkaar 4 verschillende bedragen voorkomen, welke, in verband met de verwerking der gegevens door middel van het Hollerith-systeem, in onderstaande volgorde in die kolom genoteerd dienen te worden:
F.50,- N.Z. (nacht- en Zondagsdienst)
F.40,- andere toeslagen, gratificaties of premiën voor zuinig stoken, taakwerk, sneeuwdienst enz.
F.75,- K.T. (kindertoeslag)
F.80,- D.T. (duurtetoeslag).
In dergelijke gevallen zal het ter wille van de duidelijkheid gewenscht zijn voor de gegevens van elk jaar over de heele breedte van de kaart 2 regels te gebruiken.
2o. Het overwerkgeld mag niet meer begrepen worden in het tijdloon of stukwerkloon, doch zal daaruit gelicht moeten worden en apart vermeld moeten worden (dus het overwerk in tijdloon en in stuk- of tariefwerk te zamen in één bedrag) in de kolom "Totaal" onder het hoofd "Verdiend arbeidsloon".
Het in deze kolom samentellen van de bedragen aan tijdloon en stukwerkloon, zooals dat tot nu toe werd gedaan, kan dan achterwege blijven.
Gaarne zag ik, dat, boven het bedrag aan overwerk, voor éénmaal geschreven werd het woord "Overwerk" en dat bij gebruik van nieuwe kaarten het woord "totaal" gewijzigd wordt.
12o. Onder verwijzing naar het rondschrijven van den Burgemeester van 6 October 1941, No. 1790 Arb., betreffende wijziging van den werktijd in verband met de verduisteringsperiode, deel ik mede, dat de uren, welke de werklieden korter hebben gewerkt dan normaal, niet begrepen mogen worden in het totaal-aantal gewerkte uren, doch op de stamkaarten genoteerd dienen te worden als verzuimde uren in de kolom "byzonder verlof" (met behoud van loon).
Het loon over die niet-gewerkte uren dient echter in het tijdloon begrepen te blijven.

In 1941 zijn, tengevolge van byzondere omstandigheden, de stamkaarten met de gegevens over 1940 door vele diensttakken zeer laat ingezonden.
Ik moge thans een beroep doen op Uw medewerking opdat de inzending der kaarten aan mijn afdeeling weder op het normale tijdstip zal plaats vinden, temeer daar de gegevens tevens bewerkt moeten worden ten behoeve van de Ziekteverzuimstatistiek en de Statistiek van het personeel van alle gemeenten in Nederland.

De Wethouder voor de Arbeidszaken,

[Handtekening]

Arb. Z., Stadhuis
Oct. '41, A'dam. * Administratieve Modernisering: De brief illustreert de overgang naar vroege geautomatiseerde gegevensverwerking. De instructie om bedragen in een specifieke volgorde te noteren is direct gekoppeld aan het "Hollerith-systeem" (ponskaartmachines), die strikte invoerformaten vereisten.
* Looncomponenten: Het document geeft inzicht in de opbouw van arbeiderslonen in 1941, inclusief toeslagen voor nachtwerk, kindertoeslagen (K.T.) en duurtetoeslagen (D.T. – compensatie voor inflatie).
* Oorlogsomstandigheden: Er wordt expliciet verwezen naar de "verduisteringsperiode". Dit was een maatregel tijdens de bezetting waarbij steden volledig donker moesten blijven om navigatie door geallieerde bommenwerpers te bemoeilijken. Dit leidde tot kortere werktijden, die hier administratief verwerkt worden als "byzonder verlof met behoud van loon".
* Statistiek: Het belang van centrale dataverzameling voor nationale statistieken (ziekteverzuim en personeelsbezetting) wordt benadrukt, wat duidt op een behoefte aan centrale controle door de overheid. Dit document dateert van oktober 1941, anderhalf jaar na het begin van de Duitse bezetting van Nederland. De gemeente Amsterdam stond in deze periode onder streng toezicht van de bezetter, waarbij democratisch gekozen functionarissen vaak werden vervangen door NSB-sympathisanten of meewerkende ambtenaren. De "bijzondere omstandigheden" waarnaar verwezen wordt bij de vertraagde inzendingen van 1940, refereren waarschijnlijk aan de chaos rondom de inval en de eerste reorganisaties van het overheidsapparaat. De brief toont hoe het dagelijks bestuur en de bureaucratie, ondanks de oorlog, doorgingen met het verfijnen van efficiëntie door middel van technologie zoals Hollerith-machines (geleverd door IBM/Hollerith-dochterondernemingen, wat destijds ook in nazi-gecontroleerd gebied gebruikelijk was).