Brief (officiële correspondentie) 9 januari 1942 Joodsche Raad voor Amsterdam (namens de voorzitters A. Asscher en Prof. Dr. D. Cohen) Den Heer Directeur van het Marktwezen, Amsterdam JOODSCHE RAAD VOOR AMSTERDAM VOORZITTERS: A. ASSCHER EN PROF. Dr. D. COHEN

TELEFOON 55003, 55136, 54970
POSTGIRO 417242

[Kader links:]
Bij Uw antwoord te vermelden: { AFD. II A.S.
{ REF. vdL/LA

[Stempel rechtsboven in paars:] No 18/3/3 M. 1942

AMSTERDAM-C., 9 Januari 1942.
NIEUWE KEIZERSGRACHT 58

                         **Den Heer Directeur van het Marktwezen,**
                         **Jan van Galenstraat 14,**
                         **A m s t e r d a m. W.**

Mijnheer,

     Hierbij doe ik U een 4-tal onbestelbare brieven toekomen,

gericht aan venters, die zich heden moesten melden voor de
werkverruiming.

     Ik verzoek U beleefd, alsnog voor goede adresseering en

verzending te willen doen zorgen.

                             Hoogachtend,
           namens den Joodschen Raad voor Amsterdam,
                             [Handtekening: *A. van der Laan*]
                             **(Dr. A. van der Laan)**
                             **Algemeen Secretaris.**

Bijlagen.

[Handgeschreven notitie rechtsonder:]
in behandeling genomen;
vBergen [?] 10/1 '42

[Linksonder in de kantlijn:] K 249

--- * Kernboodschap: De Joodsche Raad stuurt vier brieven retour naar de gemeente Amsterdam (Dienst Marktwezen) omdat deze onbestelbaar waren. De brieven bevatten oproepen voor Joodse straatventers om zich te melden voor de zogenaamde "werkverruiming".
* Administratieve samenwerking: Het document illustreert de bureaucratische lijn tussen de gemeentelijke instanties en de Joodsche Raad. De Raad fungeerde hier als administratieve tussenpersoon bij de uitvoering van maatregelen die de Joodse bevolking troffen.
* Terminologie: Het woord "werkverruiming" is hier van cruciaal belang. Hoewel het klinkt als een sociaal programma, was de "Joodse werkverruiming" begin 1942 in feite het systeem van gedwongen tewerkstelling in werkkampen binnen Nederland (zoals kamp Conrad of kamp It Petgat), wat vaak de opmaat vormde voor deportatie naar de vernietigingskampen.
* Functie van de ontvanger: De Directeur van het Marktwezen beheerde de vergunningen voor marktkooplieden en venters. Omdat veel Amsterdamse Joden in deze sector werkzaam waren, beschikte deze dienst over de actuele persoonsgegevens die nodig waren voor de oproepen.

--- Deze brief dateert van 9 januari 1942, slechts enkele weken voordat de grootschalige oproepen voor de Joodse werkkampen in Nederland een aanvang namen. In deze fase van de bezetting werd de Joodsche Raad door de Duitse Zentralstelle für jüdische Auswanderung gedwongen om de administratieve verwerking van de tewerkstelling op zich te nemen.

De straatventers vormden een kwetsbare groep; velen hadden hun bron van inkomsten al verloren door eerdere anti-Joodse verordeningen (zoals het verbod op deelname aan markten). Dat brieven "onbestelbaar" waren, kon duiden op administratieve fouten, maar ook op het feit dat mensen reeds waren ondergedoken of verhuisd naar de door de bezetter aangewezen Joodse wijken. De ijverige toon van de secretaris ("alsnog voor goede adresseering en verzending te willen doen zorgen") toont de tragische positie van de Joodsche Raad: het meewerken aan het systeem in de hoop erger te voorkomen, terwijl men feitelijk hielp bij het proces van isolatie en deportatie. A. Asscher D. Cohen Gemeente Amsterdam Marktwezen Puls Zentralstelle