S. Polak

Officiële brief/kennisgeving.

* **Inhoud:** De Dienst van het Marktwezen informeert de heer S. Polak dat hij dreigt te worden geschrapt van de sollicitantenlijst voor de markt op de Lindengracht. De reden hiervoor is dat hij zijn 'voorkeurskaart' niet regelmatig zou hebben gebruikt. Hij wordt ontboden voor een gesprek bij de inspecteur voordat het definitieve besluit wordt genomen. * **Formele kenmerken:** De brief is opgesteld in de formele, ambtelijke stijl van die tijd ("den Heer", "tusschen", "v.m."). Het gebruik van een voorgedrukt formulier (Model No. 8) duidt op een gestandaardiseerde procedure voor het beheer van marktvergunningen en wachtlijsten. * **Opvallende details:** De term "voorkeurskaart" suggereert een systeem waarbij vaste marktkooplieden of sollicitanten met een bepaalde status voorrang kregen bij de toewijzing van plaatsen. De Lindengracht was (en is) een bekende marktlokatie in de Jordaan.

Administratieve kaart (mogelijk marktwezen of politie).

Dit document is een officiële administratieve kaart betreffende een marktkoopman genaamd S. Polak. Hij bezat vergunning nummer 514 voor de markt op de Lindengracht in Amsterdam. De kaart meldt dat hij op 13 november 1940 is opgeroepen om te verschijnen omdat hij zijn toegewezen plaats niet regelmatig bezette. Er wordt opgemerkt dat er geen eerdere waarschuwingen waren en dat dit "nimmer" (nooit eerder) was voorgekomen. Desondanks noteert de inspecteur (ondertekend als 'de Haer') dat de heer Polak geen gehoor heeft gegeven aan de oproeping. Als gevolg hiervan wordt de instructie "Intrekken" (van de vergunning) genoteerd. Op 19 november 1940 wordt het dossier gesloten met de aantekening "opbergen".

Financieel dagoverzicht / Verkoopstaat van een groothandel.

Dit document betreft een gedetailleerde afrekening van de dagelijkse handel van de firma B. Polak op de Centrale Markt in Amsterdam. De staat toont de verkoop van grote partijen sla (in kratten), komkommers en bloemkool aan diverse handelaren en via contante transacties. **Financiële structuur:** * **Bruto omzet:** f 1.280,60. * **Kostenposten:** Onder de kop 'Uitbetaald' staan loonbetalingen of commissies aan individuen (o.a. chauffeurs en sjouwers) en overige onkosten, totaal f 92,40. * **Netto resultaat:** Na aftrek van onkosten en een eerdere afdracht van f 420,- resteert een saldo van f 768,20. Opvallend zijn de handgeschreven aantekeningen in de kantlijn (zoals '1045', '507', '1907'), wat waarschijnlijk verwijzingen zijn naar grootboeknummers of partijnummers. De kruisjes achter de namen in de uitbetalingslijst fungeren als vinkjes voor voltooide betalingen.

Administratieve lijst/registratie van marktkooplieden.

Dit document is een administratieve inventarisatie van Joodse marktkooplieden op Vlooienburg (de buurt rond het Amsterdamse Waterlooplein). De lijst is opgesteld op 16 februari 1941, een zeer beladen moment in de geschiedenis van Amsterdam. De systematische opzet, inclusief geboortedata en categorisering van goederen, wijst op een formele registratie. Opvallend is de grote aanwezigheid van textielwaren (kousen, dassen) en specifieke voedingsmiddelen (koek, zuur, haring) die typerend waren voor de Joodse straathandel van die tijd. De totalen onderaan de kolommen duiden op een statistische verwerking van de gegevens, mogelijk om het aantal vergunningen te limiteren of om de Joodse handel strikter te controleren. De aantekeningen in de marge ("Zwa. 1" en "Do. 3") zijn mogelijk verwijzingen naar specifieke marktlocaties of extra administratieve codes.

Getypte lijst (doorslag of origineel op dun papier).

Dit document is een administratieve lijst van de gemeente Amsterdam, waarschijnlijk afkomstig van de Dienst der Markten of een gerelateerde afdeling. De lijst bevat persoonsgegevens van marktkooplieden of bezoekers die een vergunning kregen voor specifieke markten in 1942. Opvallend is de concentratie van adressen in de Transvaalbuurt (zoals de Joubertstraat, Retiefstraat, en Ben Viljoenstraat) en de Oosterparkbuurt. Veel van de genoemde namen zijn van Joodse origine. De markten die het meest genoemd worden — de Gaaspstraat, de Joubertstraat en delen van de Albert Cuypstraat — waren in 1942 aangewezen als zogeheten "Joodse markten". De data in de laatste kolom (grotendeels april 1942) komen exact overeen met het moment waarop de Duitse bezetter de segregatie op markten strikt begon af te dwingen. Per 1 november 1941 was het Joden al verboden op niet-Joodse markten te staan of te kopen; begin 1942 werd dit administratief volledig vastgelegd.

Handgeschreven ambtelijke notitie op een gevouwen vel papier.

Dit document is een ambtelijke notitie die waarschijnlijk betrekking heeft op een verzoek tot vrijstelling van deportatie (een zogenaamde 'Sperre') tijdens de Duitse bezetting van Nederland. 1. **De aanvraag:** De tekst bovenaan vermeldt de personalia van S. Polak. De opmerking "ongehuwd" is hier cruciaal; in de vroege fasen van de deportaties werden ongehuwde Joodse burgers vaak met voorrang opgeroepen voor de zogenaamde 'werkverruiming' in het Oosten (deportatie naar vernietigingskampen). 2. **Het advies:** De ambtenaar 'de Haer' (vermoedelijk P. de Haer, een Amsterdamse politieambtenaar werkzaam voor het Bureau Joodsche Zaken) adviseert op 18 september 1942 om het verzoek af te wijzen ("m.i. moet verzoek worden afgewezen"). 3. **Betrokkenheid Spoorwegen:** De tweede aantekening is van 26 september 1942, ondertekend door J. Renz, die zichzelf aanduidt als "Spoorw amb." (spoorwegambtenaar). Dit illustreert de administratieve verstrengeling van verschillende instanties, waaronder de Nederlandse Spoorwegen (NS), bij de uitvoering van de maatregelen tegen de Joodse bevolking. 4. **Paarse notitie:** De paarse krabbel onderaan is onduidelijk. Hoewel het lijkt op "vrijgesteld", strookt dit niet logischerwijs met het negatieve advies erboven, tenzij er op het laatste moment een andere beslissing is genomen of de term een andere administratieve betekenis heeft.

Doorslag (carbonkopie) van een administratieve mededeling of korte brief.

* **Inhoud:** Het document lijkt een kennisgeving van een klein batig saldo ("Te goed") van 60 cent ten gunste van de heer S. Polak. * **Context van de data:** De brief is gedateerd op 27 april 1942, terwijl de referentie onderaan 5 april 1942 vermeldt. Dit kan duiden op de datum van de administratieve verwerking of de datum van de oorspronkelijke transactie. De handgeschreven notitie "Verzonden 27/4" bevestigt de verzending op de dag van de briefkop. * **Locatie-indicatie:** De Joubertstraat wordt tweemaal vermeld. De Joubertstraat bevindt zich in de Transvaalbuurt in Amsterdam-Oost, een wijk die in 1942 grotendeels door de bezetter was aangewezen als 'Joodse wijk'. * **Wijkindeling:** De vermelding "Wijk 20" verwijst naar de destijds gehanteerde administratieve wijkindeling van Amsterdam.

Briefkaart (postkaart) met voorgedrukte postzegel.

* **Administratieve context:** De kaart bevat een opvallend groot paars stempel met een dossier- of volgnummer (104 / 19/1 M. 1942). Dit wijst erop dat de kaart onderdeel is geworden van een officieel archief of administratief dossier van de gemeente Amsterdam, specifiek gerelateerd aan het 'Marktwezen'. De handgeschreven datum "29/5" is vermoedelijk de datum van ontvangst of verwerking. * **Adressering:** De geadresseerde is de Inspecteur van het Marktwezen. Het kantoor van deze instantie bevond zich bij de Centrale Markthallen aan de Jan van Galenstraat in Amsterdam. De toevoeging "alhier [W]" betekent dat de brief binnen dezelfde stad (Amsterdam) is verzonden, specifiek naar stadsdeel West. * **Afzender:** De afzender is S. Polak. Het adres, Christiaan de Wetstraat 22, ligt in de Transvaalbuurt. Gedurende de Duitse bezetting was dit een buurt waar veel Joodse Amsterdammers woonden en die later door de bezetter werd aangewezen als onderdeel van een 'Joodse wijk'. * **Tijdsbeeld:** De kaart is gestempeld op 28 mei 1942. Dit is een cruciale periode in de Tweede Wereldoorlog in Nederland, vlak voordat de grootschalige deportaties vanuit Amsterdam begonnen.

Administratief registerblad / grootboekpagina.

Dit document vormt een administratieve neerslag van de grootschalige diefstal van Joodse bezittingen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het register toont een systematische aanpak waarbij elke persoon wordt geïdentificeerd met een uniek nummer (Serie/No). Opvallend is de concentratie van adressen in de Joodse buurt (Jodenbreestraat, Lepelstraat, Nieuwe Kerkstraat) en de Transvaalbuurt. De kolom "d.d. Inlevering" laat zien dat eind januari 1942 een piekperiode was voor het vorderen van deze eigendommen. Marginale notities zoals "per post", "ingeleverd Stadhuis" en verwijzingen naar sociale zaken ("M.S.") wijzen op de complexe bureaucratische verwevenheid van de roof. Namen die vaker voorkomen (zoals Locher, Waterman, Nikkelsberg) duiden op de registratie van volledige gezinnen of verwanten.

Register/Lijst van personen met adressen (handgeschreven).

De lijst vertoont kenmerken van een administratieve index van personen. Opvallend is de concentratie van namen die historisch geassocieerd worden met de Joodse gemeenschap in Amsterdam (bijv. Nikkelsberg, Pach, Sarfatij, Pinto, Polak, Sjouwerman). De adressen bevinden zich grotendeels in de toenmalige Joodse buurt (Uilenburgerstraat, Waterlooplein) en de Transvaalbuurt (Retiefstraat, Krugerplein). De kolommen "S." en "№" verwijzen hoogstwaarschijnlijk naar dossier- of kaartnummers in een centraal archief. De doorhalingen suggereren mutaties, zoals verhuizingen of administratieve correcties.

Handgeschreven registerlijst/administratievelijst op ruitjespapier.

* **Kolom S.:** Staat voor 'Sectie' of 'Sector'. In de administratie van de Joodsche Raad verwees sector '20' naar de Transvaalbuurt en sector '27' naar delen van het Centrum/Plantage-buurt. * **Kolom No:** Registratienummer of volgnummer van de betreffende persoon in die sectie. * **Ordening:** De lijst is alfabetisch gesorteerd op achternaam (P t/m S). * **Adressen:** De locaties zijn typerend voor de Joodse wijken in Amsterdam tijdens de bezetting: de Transvaalbuurt (Tugelaweg, Transvaalstraat, Transvaalkade) en de oude Joodse Hoek (Valkenburgerstraat, Markenplein, Nieuwe Achtergracht). * **Afkortingen:** "hs" staat voor huis (begane grond), Romeinse cijfers (I, II) geven de verdieping aan.

Notulen (vergaderverslag).

* **Kernconflict:** Het document legt een moment van demotivatie en politieke frictie vast binnen een gemeentelijk adviesorgaan. Een commissielid (Melhado) stelt het bestaansrecht van de commissie ter discussie nadat de Amsterdamse Gemeenteraad hun jarenlange werk aan een 'winkelverordening' (waarschijnlijk betreffende openingstijden of vestigingseisen voor schoenwinkels) in één klap heeft verworpen. * **Leiderschap:** De voorzitter (Scherf) hanteert een diplomatieke en volhardende toon. Hij erkent de teleurstelling, maar hamert op de bredere maatschappelijke verantwoordelijkheid van de commissie: het waarborgen van de kwaliteit en beschikbaarheid van schoeisel en leer voor de Amsterdamse bevolking. * **Taalgebruik:** Het document is opgesteld in de toen gangbare spelling (vóór de spelling-Marchant breed werd doorgevoerd), herkenbaar aan woorden als "Vrydag", "onmogelyk" en "eigenlyk". * **Interessant detail:** De aanwezigheid van de Directeur van het Marktwezen suggereert dat, ondanks de politieke tegenslag rond de winkelverordening, de focus verschoof naar de regulering van schoenverkoop en -reparatie op de openbare markten (zie de handgeschreven kop).

Administratieve lijst/register (waarschijnlijk bevolkingsregister of een specifiek hulpregister voor sociale zorg of belasting).

- **Inhoud:** De lijst toont een overzicht van Amsterdamse inwoners, gerangschikt op naam met bijbehorende geboortedatum, een code (waarschijnlijk geloofsovertuiging of burgerlijke staat) en hun woonadres. - **Geografie:** De adressen bevinden zich grotendeels in Amsterdam-Oost (Transvaalbuurt) en de oude Joodse buurt in het centrum. - **Demografie:** Veel familienamen op de lijst duiden op een Joodse achtergrond (o.a. Mechanicus, Meents, Mok, Mouwes, Pach, Pinto, Polak, Van Praag). - **Coderingen:** - De Romeinse cijfers (I, II, III) en de superscript 4 achter huisnummers geven de verdieping aan ("hoog"). De letter 'b' staat voor benedenwoning. - De letter 'D' in de rechterkantlijn (bij J. Peper en J. Pronto) staat zeer waarschijnlijk voor 'Dood' of 'Deces', een standaard archiefmarkering om aan te geven dat de persoon is overleden. - De terugkerende opmerking "A. gr. fund" (of 'funt') verwijst mogelijk naar een administratief fonds of een specifieke registratielijst (bijv. 'Algemeen Grondfonds' of een pensioenlijst).

Document

Deze lijst is een schrijnend voorbeeld van de bureaucratische systematiek waarmee de Jodenvervolging in Nederland werd uitgevoerd. De letter 'J' vóór de registratienummers identificeerde de personen expliciet als Joods. De lijst bevat mannen van verschillende leeftijden, variërend van jonge twintigers tot vijftigers, allen woonachtig in Amsterdam. De vele adressen in de Transvaalbuurt en de Oosterparkbuurt weerspiegelen de concentratie van de Joodse bevolking in deze wijken. De rode vinkjes, soms dubbel aangebracht, suggereren een controleproces waarbij werd nagegaan of de personen daadwerkelijk waren verschenen voor hun tewerkstelling of transport.

Document

* **Structuur:** De lijst is alfabetisch geordend op achternaam. Achter de namen staan volgnummers die lijken te refereren aan een groter kaartsysteem. * **Identificatie:** Veel persoonsnummers beginnen met een "**J**", wat duidt op de registratie van personen als "Jood" door de Duitse bezetter of de Joodse Raad. De handgeschreven voornamen aan de rechterkant dienden waarschijnlijk ter verificatie van de identiteit (veel Joodse mannen moesten de naam 'Israel' en vrouwen 'Sara' toevoegen aan hun officiële naam, maar hier zien we de daadwerkelijke roepnamen). * **Mutaties:** De rode doorhalingen en de rode kruisjes in de marge suggereren dat deze personen niet langer deel uitmaakten van deze specifieke administratieve groep, bijvoorbeeld door deportatie, overlijden of verhuizing naar een andere wijk of 'Sperre'-categorie. * **Topografie:** De adressen beslaan bekende Amsterdamse wijken met een grote Joodse populatie in die tijd, zoals de Transvaalbuurt, de Rivierenbuurt en de oude Jodenbuurt rondom de Nieuwmarkt.

1/4 '39.- L. S. Mw. Swüerde - Mol St. Ant. Breestr. 74, moet onder gewende behandeling blijven is de specialist WPolak.

# DOCUMENT INFO * **Type document:** Administratieve indexkaart / registratiekaart. * **Persoon:** J. Polak, geboren 10 maart 1890. * **Locatie:** Uilenburg, Amsterdam. * **Datum:** Oktober/november 1939 - februari 1940. * **Instelling:** Onbekend, mogelijk werkverschaffing of sociale steun.

# TRANSCRIPTIE A. Polak plaats 91 Uilenburg R. Polak-Abram plaats 224 K.C. Op andere markten geen vaste plaats en staat niet ingeschreven - d. 17/12 '41

# TRANSCRIPTIE W. POLAK MED. DOCTs. ARTS Prins Hendrikkade 144 AMSTERDAM.

# TRANSCRIPTIE Waterlooplein [linksboven] 27 Dec: 1939 [rechtsboven] Den Heer Inspecteur [onderstreept] Daar C. Polak pl. n: 175, van de kramenverhuurder Cohen, uitbetaald heeft gekregen de somma van f. 3.75, als vergoeding van de door C. Polak geleden waterschade, tengevolge van een lekkend zijl, vervalt hiermede op verzoek van C. Polak, het verzoek om toestemming tot het mogen plaatsen van ee...