E. Hillesum

Handgeschreven memo of ambtelijk adviesbriefje.

Dit document is een kort, zakelijk bericht uit de Amsterdamse ambtelijke sfeer van vlak voor de Tweede Wereldoorlog. Het betreft een advies naar aanleiding van een eerdere correspondentie over een persoon genaamd E. Hillesum. Enkele opvallende elementen: * **E. Hillesum:** De naam is historisch interessant vanwege de bekende schrijfster Etty (Esther) Hillesum, al is het onduidelijk of dit document haar direct betreft (zij woonde in die tijd aan de Gabriël Metsustraat). * **Mosplein:** Dit plein ligt in Amsterdam-Noord. De toevoeging suggereert dat de betreffende persoon daar woonde of werkte. * **V.K. 422:** Dit is vermoedelijk een administratieve code of een aanduiding voor een specifieke afdeling of categorie (zoals 'Vrijwillig Korps' of een classificatie binnen de werkverschaffing). * **Vaste plaats:** In de context van 1939 duidde dit meestal op een vaste aanstelling in een baan, vaak binnen projecten van de werkverschaffing of de gemeentelijke dienst.

Administratieve nota/bijblad (waarschijnlijk van de gemeente Amsterdam of een sociale dienst).

Dit document is een ambtelijke notitie betreffende de status van een "voorkeurkaart" op naam van **E. Hillesum**. Het adres "Museumplein" verwijst zeer waarschijnlijk naar de nabijgelegen Gabriël Metsustraat 6, waar Etty Hillesum destijds woonde. De tekst volgt een kort administratief proces in juni 1939: 1. **2 juni:** Er wordt vastgesteld dat zij een voorkeurkaart heeft en binnenkort in aanmerking komt voor een "vaste plaats" (waarschijnlijk een vaste werkplek of standplaats). 2. **5 juni:** Er is advies uitgebracht door een ambtenaar (Kr. v Burg / de Leer). 3. **9 juni:** De definitieve afhandeling. Er wordt genoteerd dat ze al is opgeroepen om een foto in te leveren voor de definitieve aanvraag. Het document kan daarna worden opgeborgen in het archief. ---

Voorzijde van een briefkaart (adreszijde).

Dit document is een administratief overblijfsel uit de vooravond van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. De afzender is **Etty Hillesum** (1914-1943), de joodse schrijfster die later wereldberoemd zou worden door haar dagboeken. Het adres "Koestraat 16 I" is een bekend woonadres van haar in Amsterdam. De kaart is gericht aan de Directeur van het Marktwezen. De Jan van Galenstraat was de locatie van de Amsterdamse Centrale Markthallen. De paarse stempel "M. 1089" en het nummer "90/30/1" duiden op een nauwkeurige archivering door de ontvangende instantie. De tekst op de achterzijde (niet zichtbaar) zou uitsluitsel geven over de aard van het verzoek, maar de formele adressering wijst op een zakelijke of administratieve correspondentie.

Handgeschreven brief.

* **Inhoud:** De schrijver, E. Hillesum, verzoekt om toestemming om voor een periode van 4 à 5 weken zijn/haar marktkraam op het Mosplein (Amsterdam-Noord) op zaterdagen tot 18:00 uur te laten bemannen door zijn/haar moeder en aanstaande (verloofde). Na 18:00 uur neemt de schrijver het werk zelf weer over. * **Argumentatie:** Om de directeur te overtuigen van de bekwaamheid van de vervangers, voert Hillesum aan dat de moeder reeds 25 jaar ervaring heeft op de Nieuwmarkt en dat de aanstaande wekelijks meehelpt bij de kraam. Ook wordt verwezen naar de lokale marktmeester die de moeder blijkbaar kent. * **Locatie kraam:** Plaats nr. 79 op het Mosplein. * **Toon:** De brief is formeel en beleefd van toon, passend bij de tijdgeest en de verhouding tussen burger en instantie.

Handgeschreven ambtelijk advies / memo.

* **Handschrift:** Het document is geschreven in een vlot, hellend expeditie-handschrift uit de vroege 20e eeuw. De tekst is goed leesbaar, met de kenmerkende lange lussen aan de 'f' en 'p', en de scherpe 's'. * **Inhoud:** De kern van de brief is een verzoek om vervanging. E. Hillesum, de vaste plaatshouder op het Mosplein, heeft de mogelijkheid om op zaterdagen elders extra inkomsten te verwerven. Om zijn vaste staanplaats (folio 79) niet te verliezen, vraagt hij of zijn moeder of zijn verloofde zijn plek mag innemen. * **Ambtelijk oordeel:** De adviseur ("Burg.") geeft een positief advies ("M.i. geen bezwaar"). Er is echter een financiële voorwaarde: er moet betaald worden voor een "losse plaats". Als dat gebeurt, mag de vervanger gewoon op de vaste plek van Hillesum de goederen uitpakken en verkopen. Dit duidt op een pragmatische toepassing van de marktreglementen van die tijd.

Ambtelijk advies/notitie betreffende een marktaangelegenheid.

Het document is een kort, formeel advies waarin een verzoek van een marktkoopman wordt afgewezen. De heer E. Hillesum, die een vaste standplaats (nummer 79) op het Mosplein in Amsterdam-Noord had, verzocht of zijn verloofde of moeder zijn plaats mochten innemen. De ambtenaar (die tekent met m.i. - *mijns inziens*) adviseert negatief op dit verzoek. De reden hiervoor is een verklaring van Hillesum zelf: hij heeft aangegeven nog wel "zo nu en dan" op zaterdagen te kunnen werken. Volgens de toen geldende marktreglementen betekende dit dat er geen sprake was van een overmachtssituatie die uitstel van de persoonlijke bezettingsplicht rechtvaardigde. De consequentie die de ambtenaar stelt, is dat de verloofde geen aanspraak kan maken op zijn vaste plek, maar eventueel via de reguliere weg (de loting voor dagplaatsen) een plek moet bemachtigen.

Administratieve archiefkaart (Model No. 14, Algemene Zaken).

Dit document betreft de administratieve afhandeling van een vergunningskwestie voor een marktkraam (plaats 79) op het Mosplein in Amsterdam. De kern van de zaak is een geweigerde of problematische "assistentievergunning" voor E. Hillesum. Uit de krabbels rechtsonder blijkt een zekere irritatie bij de ambtenaar over de traagheid of kwaliteit van de rapportage ("dit is geen rapporteren meer"). Er is sprake van een brief van eind juli, een adviesaanvraag aan de marktopzichter in augustus, en een rapport dat pas op 20 augustus binnenkwam. Uiteindelijk wordt het dossier gesloten omdat de betrokkene op 24 augustus is teruggekeerd en de marktplaats weer regulier is gaan innemen. De vraag of er een assistent nodig is, is daarmee irrelevant geworden ("Beantwoording heeft geen zin meer"). Op 31 augustus 1939, één dag voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, wordt het stuk officieel gearchiveerd ("opbergen").

Administratieve notitie of archiefkaart.

Dit handgeschreven document lijkt een interne notitie te zijn van een Amsterdamse overheidsinstantie (waarschijnlijk de politie of de marktmeester) tijdens de vroege fase van de Duitse bezetting. Het bevat een lijst van personen met hun adressen en dossiernummers. Alle genoemde adressen bevinden zich in de Amsterdamse Jodenbuurt. De focus van de notitie ligt op R. Witsenhausen-Brilleman, die een straf krijgt van "1 dag voorwaardelijk geschorst" (waarschijnlijk een schorsing van haar marktvergunning). De reden hiervoor is "niet tijdig markt verlaten". Dit wijst op een strikte handhaving van de marktreglementen die destijds golden. Onder de namen staat het woord "Woonhuizen" doorgestreept, wat suggereert dat de lijst oorspronkelijk bedoeld was voor woonadrescontrole of dat de context veranderde naar marktgerelateerde overtredingen. Een historisch significant detail is de vermelding van **E. Hillesum** op de Koestraat 10 II. Dit is de bekende schrijfster Etty Hillesum, die inderdaad op dit adres woonde in 1940.

Dienstbrief / Aanmaning

Dit document is een formele waarschuwing of aanmaning gericht aan drie marktkooplieden. De directeur van de betreffende dienst (waarschijnlijk het Amsterdamse Marktwezen) stelt vast dat zij op zaterdag 2 november 1940 de markt op het Mosplein in Amsterdam-Noord niet op tijd hebben verlaten. De brief is kort en zakelijk van toon. Opvallend is het gebruik van de letter 'y' waar men tegenwoordig 'ij' zou verwachten (bijv. "My", "tydstip", "hierby", "tyd"), wat destijds op typemachines een gebruikelijke substitutie was of een spellingsvariant. De handgeschreven notitie rechtsboven geeft aan dat de brief feitelijk op 8 november is verzonden. De adressen van de geadresseerden (Koestraat, Bloedstraat, Rapenburgerstraat) bevinden zich in of direct nabij de Amsterdamse Jodenbuurt, wat relevant is gezien de datum en de namen van de betrokkenen.

Typoscript (doorslag of stencilkopie) van een officiële waarschuwingsbrief.

Het document is een formele, ambtelijke waarschuwing gericht aan drie personen tegelijk. De aanleiding is een overtreding van de marktverordening: de kooplieden zijn op zaterdag 2 november 1940 te laat vertrokken van de markt op het Mosplein in Amsterdam-Noord. De toon van de brief is streng en dwingend ("Ik maan U hierby aan"). Het taalgebruik is typisch voor de vooroorlogse en vroeg-oorlogse ambtelijke correspondentie, met woorden als "jl." (jongstleden) en "ten deze". Opvallend is de spellingvariatie tussen "tydstip" (met een y) en "tijd" (met ij) in hetzelfde document, wat vaker voorkwam bij gebruik van schrijfmachines uit die periode.

Handgeschreven verzoekschrift op gelinieerd papier.

* **Inhoud:** De brief is een formeel verzoek aan de marktmeester of de relevante gemeentelijke instantie voor het verkrijgen van een vaste staanplaats op de zondagsmarkt in de Amsterdamse Uilenburgerbuurt. * **Locatiebepaling:** De schrijver is zeer specifiek over de gewenste plek: de Uilenburgersteeg bij de Jodenhouttuinen. Er worden buren genoemd ter oriëntatie: Mossel (boekenverkoop) en A. Jacobs (fruit). * **Handelswaar:** De afzender handelt in 'galanterieën' (kleinwaren/mode-accessoires), garen, band, scheermesjes en zeep. * **Persoonsgegevens:** De afzender, E. Hillesum, geeft als geboortedatum 24 december 1915 op. Het schrijven vindt plaats op zijn/haar 26e verjaardag.

Handgeschreven brief met administratieve stempels.

De brief is een formeel verzoek van E. Hillesum aan een gemeentelijke instantie (waarschijnlijk de marktmeester of een gerelateerde administratieve afdeling). De schrijver deelt mede dat hij/zij is goedgekeurd voor "werkverruiming" in de omgeving van Amsterdam. Werkverruiming was een vorm van werkverschaffing of tewerkstelling. Vanwege deze nieuwe werksituatie verzoekt de afzender om zijn/haar inschrijfnummer (nr. 427) voor de markt in de Gaaspstraat te mogen behouden. Dit wijst erop dat de afzender een marktkoopman of -vrouw was die door de tewerkstelling tijdelijk niet op de markt kon staan, maar zijn/haar recht op de standplaats niet wilde verliezen. De afkorting "M." als aanhef staat waarschijnlijk voor "Mijne heren" of "Marktwezen".

Getypte brief met handgeschreven kanttekeningen.

Deze brief is een formeel schrijven aan de heer Ephraïm Hillesum, een Joodse marktkoopman in Amsterdam. De kern van de brief is de mededeling dat zijn "voorkeurskaart" (een vergunning voor een vaste staanplaats op een markt) is ingenomen en in bewaring wordt gesteld. De officiële reden hiervoor is dat de heer Hillesum is opgenomen in de "werkverruiming". Hoewel deze term voor de oorlog werd gebruikt voor werkverschaffingsprojecten voor werklozen, kreeg het begin 1942 voor de Joodse bevolking een sinistere betekenis. Joodse mannen werden via de werkverruiming verplicht tewerkgesteld in speciaal hiervoor ingerichte werkkampen in Nederland. De brief hanteert een strikt bureaucratische toon. Er wordt gesteld dat de kaart maximaal vier maanden bewaard blijft en dat de betrokkene na afloop van zijn tewerkstelling de kaart persoonlijk moet afhalen aan de Jan van Galenstraat 14 (het adres van de Centrale Markthal).

Handgeschreven brief met ambtelijke kanttekeningen.

De brief is een indringende smeekbede van Elias Hillesum, geschreven vanuit kamp Westerbork. De schrijver vraagt om een "kaart" – waarschijnlijk een 'Sperre' of een officiële vrijstelling – om te voorkomen dat hij gescheiden wordt van zijn vrouw en aanstaande kind. De taal is emotioneel geladen ("red hier een menseleven", "menselijkheid toonen") en bevat enkele grammaticale imperfecties die de haast en stress van het moment weerspiegelen. De ambtelijke notities op de rechterzijde vormen een schril contrast met de wanhopige toon van de brief. Hierin is de kille bureaucratie van de Joodsche Raad of een overheidsinstantie zichtbaar. Er wordt gecontroleerd of Hillesum aan bepaalde administratieve criteria voldoet (zoals een vaste woonplaats in Den Haag, wat vaak een voorwaarde was voor specifieke beschermingslijsten). De uiteindelijke beslissing van de functionaris "De Haan" is negatief ("niet worden ingewilligd"), waarna de afwijzing formeel is vastgelegd en verzonden.

Getypte brief (doorslag/carbonkopie) op grijs papier.

Dit is een uiterst kort en formeel ambtelijk schrijven. De kern van de brief is een afwijzing: een verzoek dat door de heer Hillesum op 15 oktober 1942 was ingediend, is niet ingewilligd. De brief geeft geen enkele motivatie voor de afwijzing. De toon is zakelijk en afstandelijk, typerend voor de bureaucratische correspondentie van die tijd. Het gebruik van "Wijk 20" in het adres was een destijds gebruikelijke administratieve indeling van Amsterdam. De handgeschreven aantekening bevestigt dat de brief op de dag van datering ook daadwerkelijk is verstuurd.

# TRANSCRIPTIE HG. [handgeschreven:] *Verzonden 27/10* 103/145/2 M. 27 October 1942. den Heer E. Hillesum, Vrolikstraat 255 III, Amsterdam-Oost. Wijk 20. Naar aanleiding van Uw brief ingekomen op 15 dezer deel ik U mede, dat aan het daarin vervatte verzoek niet kan worden voldaan. De Directeur,

# TRANSCRIPTIE <u>Haarlemmermeer</u> A. v.d. Assem Ruigehoek 26 Nieuw Vennep

# DOCUMENT INFO * **Type document:** Brief/Kennisgeving * **Datum:** 18 januari 1940 * **Afzender:** B. Schniedewind, Prins Hendrikstraat N18, Hillegom * **Ontvanger:** Aan de E.H. (waarschijnlijk Edelachtbare Heren, het gemeentebestuur) * **Referentienummer:** Nº 90/5/5 M. 1940 19/E H * **Bijzonderheden:** Handgeschreven in cursief schrift; bevat ambtelijke aantekeningen in de marge (...

# DOCUMENT INFO * **Type document:** Handgeschreven brief met administratieve stempels. * **Datum:** 16 mei 1942. * **Afzender:** E. Hillesum. * **Locatie afzender:** Vrolikstraat 255 III, Amsterdam (O.). * **Referentienummers:** Nº 103/50/1 M. 1942 20/5. * **Taal:** Nederlands.

# DOCUMENT INFO * **Type document:** Handgeschreven brief (verzoek/kennisgeving) op gelinieerd papier. * **Datum:** 18 januari 1940. * **Locatie:** Hillegom. * **Afzender:** B. Schniedewind, Prins Hendrikstraat No 18, Hillegom. * **Geadresseerde:** "De E. H." (waarschijnlijk de Edelachtbare Heren van het gemeentebestuur of de marktmeester). * **Kenmerken:** Bevat administratieve aante...