D. Polak

Dienstverslag / Rapportage van de Marktdienst.

Dit document is een officiële rapportage van een marktopziener aan de Inspecteur van het Marktwezen in Amsterdam. De kern van de rapportage betreft een overtreding van het Marktreglement (Artikel 26) op de Ten Katemarkt op zaterdag 18 november 1939. De specifieke overtreding is het ophangen van zeilen bij marktkramen op een dag met "mooi zacht herfstweer". Volgens het reglement mochten zeilen vaak alleen bij slecht weer gebruikt worden, omdat ze het zicht op de achtergelegen vaste winkels en woningen belemmerden. Dit leidde tot klachten van de gevestigde middenstand ("winkeliers") in de straat. In het document is te zien hoe de bureaucratische molen werkt: 1. **Constatering:** De ambtenaar noteert de namen, standplaatsnummers (plh.) en woonadressen van acht kooplieden. 2. **Advies:** Er wordt voorgesteld een officiële "1e waarschuwing" te geven (links in rood genoteerd). 3. **Besluitvorming:** De superieur tekent voor "Waarschuwing s.v.p." op 22 november, waarna op 23 november het definitieve "Accoord" volgt. Opvallend is de gedetailleerde registratie, waarbij bij sommigen (Blitz en Van Praag) ook wordt vermeld dat zij een kar achter hun stal hadden staan "op treden" (waarschijnlijk op het trottoir of de opstap naar de huizen), wat de doorgang verder hinderde.

Ambtelijke brief / rapportage van een marktopziener.

* **Kern van het geschil:** De brief beschrijft een burenruzie op de Dappermarkt tussen een sigarenverkoper (Van Bennekom) en een standwerker (Polak). Van Bennekom klaagt over geluidsoverlast van zijn buurman, terwijl hij wist dat Polak een standwerker was toen hij deze plek aanvroeg. * **De klager (Van Bennekom):** Wordt door de marktopziener getypeerd als "lastig". Hij komt vaak te laat, maar wordt desondanks gematst met goede plekken. Hij klaagde eerder over de geur van visbakken en nu over het lawaai van de standwerker. * **De beklaagde (Polak):** Verkoopt scheerzeep en aanverwante artikelen. Hij stelt dat hij zijn brood niet kan verdienen zonder te "standwerken" (het met luide stem aanprijzen van waren). Hij dreigt zijn vergunning in te leveren als hem dit verboden wordt. * **Advies van de opziener:** De opziener vindt de klacht overdreven ("M. i." staat voor *mijns inziens*). Hij suggereert Van Bennekom te laten inschrijven voor een gedeelte van de Dapperstraat waar een verbod op standwerken geldt, zodat de rust daar gegarandeerd is.

Officiële waarschuwingsbrief van de gemeente Amsterdam.

Deze brief is een laatste formele waarschuwing (sommatie) aan de heer D. Polak wegens een betalingsachterstand. De kernpunten zijn: * **Verzuim:** De ontvanger heeft al meer dan drie weken het marktgeld voor zijn staanplaats op de markt Uilenburg niet betaald. * **Deadline:** Hij krijgt tot 26 maart 1939 de tijd om de schuld te voldoen. * **Sanctie:** Indien de betaling uitblijft, wordt zijn vaste staanplaats per 2 april 1939 onherroepelijk ingetrokken op basis van het marktreglement. * **Clausule voor overmacht:** De brief biedt een ontsnappingsclausule voor mensen in financiële of fysieke nood (bijv. steuntrekkers of zieken), mits zij dit direct melden. * **Toon:** De toon is zakelijk, dwingend en bureaucratisch, wat past bij een officiële overheidsinstantie.

Handgeschreven lijst met namen (waarschijnlijk een presentielijst of petitie).

* **Handschrift:** Het document bevat diverse handschriften, wat erop wijst dat de personen zelf hun naam hebben genoteerd of ondertekend. De stijl is een klassiek Latijns cursiekschrift. * **Namenmateriaal:** Veel van de namen op de lijst zijn typisch voor de Nederlands-Joodse gemeenschap van vóór de Tweede Wereldoorlog (o.a. Vischjager, Polak, Waterman, Werkendam, Druijf, Davidson, Blitz). * **Spelling:** De spelling hanteert de 'ij' in plaats van 'y' (behalve bij namen als Druijf) en de oude spelling '-sch' in namen als Vischjager. * **Staat:** Het papier vertoont een horizontale vouw in het midden en lichte verkleuring, passend bij archiefstukken uit de vroege 20e eeuw.

Handgeschreven brief.

* **Inhoud:** In deze brief informeert mevrouw Polak-Verdoner de autoriteiten (waarschijnlijk de marktinspectie) over de reden waarom haar echtgenoot zijn staanplaats op de markt op het Waterlooplein niet kan innemen. Hij zit op dat moment al vier weken in voorarrest vanwege een overtreding van de "distributieregeling" (rantsoeneringsvoorschriften). De schrijfster verzoekt om medewerking met betrekking tot het behoud van hun marktplaats. * **Toon:** De brief is formeel en beleefd, wat passend is voor correspondentie met een overheidsinstantie in die tijd. Er spreekt een zekere urgentie uit, aangezien de marktplaats de bron van inkomsten voor het gezin vormt. * **Sociaal-economisch aspect:** De distributiewetten tijdens de bezetting waren streng. Overtredingen, zelfs kleine, konden leiden tot arrestatie. Voor marktkooplieden betekende afwezigheid vaak het verlies van hun vergunning of staanplaats, wat een directe bedreiging voor hun voortbestaan was.

Doorslag van een getypte brief met handgeschreven kanttekeningen.

De brief is een officiële reactie op een verzoek van mevrouw Polak-Verdoner. Haar echtgenoot is op dat moment "ingesloten" (gevangengezet). De brief bevestigt dat zijn vaste marktplaatsen op drie prominente Amsterdamse markten (Lindengracht, Waterlooplein en Westerstraat) voor hem gereserveerd blijven zolang hij gedetineerd is. Bovendien verleent de instantie vrijstelling van het betalen van marktgeld gedurende deze periode. Het document is een zakelijke, ambtelijke bevestiging van een behulpzame regeling in een onzekere tijd.

Doorslag (carbonkopie) van een getypte brief.

In deze brief reageert de directeur van het Amsterdamse Marktwezen op een schrijven van mevrouw Polak-Verdoner. De kern van de boodschap is een administratieve toezegging: de marktplaatsen van haar echtgenoot op drie bekende Amsterdamse markten (Lindengracht, Waterlooplein en Westerstraat) blijven voor hem gereserveerd zolang hij "ingesloten" (gedetineerd) is. Bovendien hoeft er gedurende deze periode geen staangeld (marktgeld) betaald te worden. De toon is formeel en strikt zakelijk-ambtelijk. Het gebruik van de term "insluiting" is opvallend; het is een neutrale term voor detentie, zonder de reden daarvan te specificeren.

Handgeschreven administratief register in tabelvorm.

Dit document fungeert als een controlelijst van de lokale overheid (waarschijnlijk de politie of de dienst Marktwezen) om de rechtmatigheid van straathandel te toetsen. De tabel bevat een mix van actieve vergunninghouders en personen die zonder vergunning opereren of wiens vergunning is ingetrokken. Opvallend is de gedetailleerde verslaglegging van overtredingen in de kolom "bijzonderheden". Er wordt strikt onderscheid gemaakt tussen het type vergunning (bijv. voor lompen) en het artikel dat daadwerkelijk verkocht wordt (bijv. planten). De rode annotaties (zoals "V.A", "V.W", "L") zijn waarschijnlijk ambtelijke codes die verwijzen naar specifieke wijken, soorten overtredingen of vervolgacties. De data van de processen-verbaal (27 april 1940) vallen precies in de periode van de verhoogde staat van paraatheid vlak voor de Duitse inval.

Document

Dit document is een ambtelijk overzicht van overtredingen van de markt- en ventverordeningen in Amsterdam, gedateerd 6 mei 1940. De belangrijkste bevindingen zijn: * **Soorten overtredingen:** De meest voorkomende vergrijpen zijn het venten zonder vergunning, het verkopen van goederen waarvoor men geen vergunning heeft ("verkeerd artikel"), en het innemen van illegale standplaatsen (clandestien). Ook het venten in een verkeerde wijk of te dicht bij een markt wordt genoemd. * **Recidive:** De lijst toont een opvallend groot aantal herhaaldelijke overtreders. Met name J. Ellis en J. Deegen hebben een uitgebreide lijst van eerdere verbalen, wat wijst op een hardnekkige illegale straathandel. * **Handhavingsbeleid:** Er wordt strikt gecontroleerd op administratieve vereisten. Vergunningen worden ingetrokken bij wanbetaling van het ventgeld. Bij sommige personen wordt vermeld dat ze mogelijk "in de steun" (sociale bijstand) zitten, wat van invloed kon zijn op hun recht om een vergunning te houden of te verkrijgen. * **Handgeschreven wijzigingen:** De doorhaling en handgeschreven toevoeging bij H. Scholten suggereren een directe update of correctie van de administratieve status tijdens de verwerking van het rapport. ---

Registerblad / Presentielijst van marktkooplieden.

* **Administratieve nauwkeurigheid:** Het document getuigt van een strikte bureaucratische controle op marktactiviteiten kort voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. De presentie wordt per dag bijgehouden om de status van 'vaste plaatshouder' te rechtvaardigen. * **Demografisch profiel:** Veel van de namen op deze lijst (zoals Polak, Reens, Prijs, Sluis, Tasch) zijn kenmerkend voor de Joodse gemeenschap in Amsterdam, die historisch een groot aandeel had in de ambulante handel. * **Economische diversiteit:** Het assortiment varieert van dagverse producten (vis, groenten, fruit) tot duurzame goederen (emaille, vloerkleden) en specialistische diensten (kledingreparatie). * **Sociale context:** De vermelding "permanent in steun" bij L. Keizer illustreert de economische malaise van de late jaren '30, waarbij zelfs geregistreerde kooplieden soms volledig afhankelijk waren van overheidssteun. De kolom 'Winkelier' dient om onderscheid te maken tussen ambulante handelaren en ondernemers met een vast pand.

Getypte administratieve lijst/registerpagina.

* **Ordening:** De lijst is alfabetisch gesorteerd op achternaam, specifiek de letter P. Binnen de achternamen is er een verdere sortering op de eerste letter van de voornaam (bijv. Pillar M, N, S). * **Geografie:** Alle vermelde adressen bevinden zich in Amsterdam. Er is een hoge concentratie in wijken als de Pijp (Gov. Flinckstraat), de Transvaalbuurt (Dan. Theronstraat, Transvaalkade) en de Joodse buurt (Rapenburgerstraat, Nw. Uilenburgerstraat). * **Correcties:** Er zijn handmatige correcties zichtbaar. Het nummer 2379 bij D. Polak is doorgestreept. Er is een volledige regel met "XXX" weggehaald onder de naam Princen. Het nummer 1385 bij M. van Praag lijkt over een getypt "1885" heen geschreven. * **Demografie:** De geboortedata variëren van 1867 tot 1920, wat wijst op een registratie van volwassenen.

Handgeschreven memo/lijst met ambtelijke instructie.

Dit document is een administratieve opdracht om een groep van twaalf 'exploitatiehouders' (waarschijnlijk winkeliers of horeca-eigenaren) te dwingen hun verlichtingsmateriaal in te leveren. De lijst bevat namen en adressen die geconcentreerd zijn in Amsterdamse buurten met een grote Joodse populatie in die tijd (zoals de Jodenbreestraat en de Transvaalbuurt). Namen als Italiaander, Polak, Waterman en Kischjager bevestigen dit beeld. De tekst "ten spoedigste" en "onverwijld" onderstreept de dwangmatige aard van de vordering. De kanttekening "s.v.p. model briefje zenden" duidt op een gestandaardiseerde bureaucratische procedure voor deze inbeslagnames.

Getypte verzendlijst op de achterzijde van een brief of circulaire.

* **Adressen:** De lijst bevat uitsluitend Amsterdamse adressen. Opvallend is de concentratie in de Transvaalbuurt (Danie Theronstraat, Pres. Brandstraat, Afrikanerplein, Hormeyrstraat [sic], Retiefstraat) en de oude Jodenbuurt (Jodenbreestraat, Dijkstraat, Gelderschekade). * **Namen:** Veel van de vermelde achternamen (zoals Italiaander, Polak, Vischjager, Waterman, Winnik) zijn kenmerkend voor de Joodse bevolking van Amsterdam in die tijd. * **Typografie:** De tekst is geproduceerd op een schrijfmachine. "Hormeyrstraat" is waarschijnlijk een typefout voor de Hofmeyrstraat in Amsterdam-Oost. * **Fysieke staat:** De verticale tekst in het midden is de spiegelbeeldige doorschijn van de voorzijde. Woordflarden zoals "... op de markt ..." en de ondertekening "De Directie," zijn herkenbaar. Dit duidt erop dat deze lijst de distributielijst was voor de brief op de voorzijde.

Handgeschreven brief met administratieve stempels.

In deze korte maar aangrijpende brief verzoekt een ouder (D. Polak) aan de directeur van het Marktwezen om de standplaats van zoon Elkan Polak op de Dappermarkt (Dapperstraat) gereserveerd te houden. De aanleiding is dat de zoon drie weken voor de datum van schrijven (eind februari 1941) is gearresteerd en naar Duitsland is weggevoerd. De toon van de brief is formeel en beleefd, wat de tragiek van de situatie onderstreept: de ouder spreekt de hoop uit dat de zoon zal terugkeren en zijn dagelijkse werk zal kunnen hervatten. De administratieve stempels en nummers wijzen erop dat dit verzoek officieel is geregistreerd in de gemeentelijke bureaucratie van bezet Amsterdam.

Getypte namenlijst met handgeschreven annotaties.

* **Indeling:** Het document is een administratieve lijst, waarschijnlijk bedoeld voor distributie of controle. De Romeinse cijfers achter namen (Olt. II, Olt. III) suggereren verschillende personen met dezelfde naam of verschillende vestigingen/afdelingen. * **Annotaties:** Er zijn diverse handgeschreven correcties in blauwe inkt. De opmerking "groote Nipper op verdeellijst" wijst op een logistieke of administratieve functie van de lijst. * **Adressen:** De adressen beslaan heel Amsterdam, van de Jordaan (Egelantierdwarsstraat) tot Amsterdam-Oost (Retiefstraat, Sumatrastraat) en Noord (Hagedoornweg). Opvallend is de aanwezigheid van adressen in de van oudsher Joodse buurt (Jodenbreestraat, Waterlooplein, Nieuwe Uilenburgstraat).

Handgeschreven ambtelijke lijst/register.

Het document is een kille, bureaucratische weergave van de economische beroving van de Joodse bevolking in Amsterdam. De afkorting "S.Z." staat hoogstwaarschijnlijk voor de afdeling **Sociale Zaken** van de gemeente Amsterdam, die nauw betrokken was bij de registratie van Joodse burgers en hun bezittingen. De lijst toont aan dat marktkooplieden hun "marktplaatsen" (vaak inclusief de fysieke stal, planken en voorraad zoals vis, textiel of koek) moesten opgeven of dat deze door de politie werden genoteerd wanneer de kooplieden niet meer op de markt verschenen. De data (juli tot oktober 1942) vallen precies samen met de grootschalige deportaties vanuit Amsterdam naar kamp Westerbork en verder. Veel van de genoemde personen op deze lijst zijn kort na de vermelde data gedeporteerd en vermoord.

Getypte lijst van marktkooplieden.

* **Demografie:** De lijst bevat namen van personen die nagenoeg allemaal van Joodse afkomst zijn. De geboortedata lopen uiteen van 1874 (B. Rozelou) tot 1920 (E. de Leeuw), wat wijst op een brede leeftijdsgroep die actief was in de handel. * **Geografie:** De woonadressen concentreren zich in de bekende Amsterdamse wijken waar veel Joodse burgers woonden, zoals de Jodenbuurt (St. Antoniesbreestraat, Rapenburg), de Transvaalbuurt (Retiefstraat, Tilanusstraat, Blasiusstraat) en de Rivierenbuurt (Rijnstraat, Lekstraat). * **Economie:** De verhandelde artikelen laten een divers beeld zien van de marktsector: textiel, manufacturen, verse eetwaren (aardappelen, groenten, fruit, vis, brood) en huishoudelijke artikelen. * **Administratieve bijzonderheden:** De optelsom onderaan is cruciaal. Het toont aan dat er 271 plaatsen zijn toegewezen ("uitgereikt"), terwijl er in eerste instantie slechts 254 beschikbaar waren, wat resulteert in een tekort of overschot van 17 plaatsen (mogelijk extra plekken die buiten het reguliere raster werden gecreëerd).

Document

* **Administratieve Structuur:** De lijst is georganiseerd in vier kolommen: Naam, Geboortedatum, Adres en Artikel. Aan de voet van de pagina staat een berekening van de totale capaciteit van de marktstandplaatsen. De beschikbare capaciteit (240 met een 20% marge) komt uit op 288 plaatsen, waarvan er 271 zijn toegewezen, met een overschot van 17. * **Artikelen:** Er is een breed scala aan koopwaar zichtbaar, variërend van eerste levensbehoeften (aardappelen, groenten, fruit, vis, brood) tot textielwaren (manufacturen, kanten, mode-artikelen) en huishoudelijke artikelen. * **Geografie:** De adressen bevinden zich uitsluitend in Amsterdam, met een sterke concentratie in wijken als de Jodenbuurt (St. Antoniesbreestraat, Rapenburg, Jodenbreestraat), de Pijp (Albert Cuypstraat, Van Woustraat) en Amsterdam-Oost (Tilanusstraat, Retiefstraat, Blasiusstraat).

1/4 '39.- L. S. Mw. Swüerde - Mol St. Ant. Breestr. 74, moet onder gewende behandeling blijven is de specialist WPolak.

# DOCUMENT INFO * **Type document:** Administratieve indexkaart / registratiekaart. * **Persoon:** J. Polak, geboren 10 maart 1890. * **Locatie:** Uilenburg, Amsterdam. * **Datum:** Oktober/november 1939 - februari 1940. * **Instelling:** Onbekend, mogelijk werkverschaffing of sociale steun.

# TRANSCRIPTIE W. POLAK MED. DOCTs. ARTS Prins Hendrikkade 144 AMSTERDAM.

# TRANSCRIPTIE A. Polak plaats 91 Uilenburg R. Polak-Abram plaats 224 K.C. Op andere markten geen vaste plaats en staat niet ingeschreven - d. 17/12 '41

# TRANSCRIPTIE Nº 26/15/1 M.1941 [stempel] 13-3-1941 [stempel: 20/3] Weledele heer directeur Mijn zoon heeft altijd een vaste plaats in de Dapperstraat gehad. Nu is hij voor drie weken ge- leden gearresteerd en zit nu in Deutschland. Als hij terug komt zou u dan zoo goed willen zijn deze plaats weer aan hem terug te geven zijn naam is Elkan Polak Krugerstraat 5 I Amsterdam Hoogachtend verblijf i...