A. Waterman

Inspectierapport van het Marktwezen.

* **Administratieve laag:** Het document bevat verschillende lagen van administratie. De blauwe/zwarte inkt is de oorspronkelijke rapportage van de controleur. De rode inkt (nummers 3 t/m 12 en dossiernummers) is later toegevoegd door een klerk of inspecteur om de overtredingen te koppelen aan lopende dossiers. * **Terminologie:** * **"W":** Staat zeer waarschijnlijk voor 'Waarschuwing'. * **"1e melding":** De eerste keer dat een koopman officieel genoteerd is voor een overtreding. * **"Voorw." / "schr.":** Voorwaardelijke straf of schorsing. * **Contextuele namen:** Veel van de genoemde kooplieden hebben Joodse achternamen (Appelboom, Bornstein, Waterman, Logcher). De straatnamen (Rapenburgerstraat, Valkenburgerstraat) bevestigen dat dit rapport betrekking heeft op markten in de Joodse buurt van Amsterdam. * **Tijdstip:** De controle vond plaats om 17:10 uur (5.10 n.m.), wat direct na het verplichte sluitingsuur van de markt was.

Officiële kennisgeving/brief betreffende een marktstraf.

* **Inhoud:** De brief is een officiële berisping en strafoplegging aan de heer A. Waterman. Hem wordt verweten dat hij zijn marktplaats op de Albert Cuypmarkt op 7 december 1940 vuil heeft achtergelaten. * **Juridische grondslag:** De straf is gebaseerd op artikel 39 lid 1 van het Reglement op de Markten. * **De straf:** Het betreft een voorwaardelijke ontzegging van het marktrecht voor de duur van één dag, met een proeftijd van één jaar. Bij een herhaling van de overtreding (of een andere "laakbare handeling") binnen dat jaar, zal de straf alsnog worden uitgevoerd, bovenop de straf voor het nieuwe feit. * **Taalgebruik:** Het document hanteert de destijds gangbare formele spelling en stijl (bijv. "My", "voorwaardelyk", "tyd", "den tyd", "dato dezes"). De toon is zakelijk en autoritair.

Officiële waarschuwingsbrief (doorslag of archiefexemplaar).

De brief is een formele disciplinaire maatregel gericht aan een marktkoopman. De kern van de overtreding is dat de heer Waterman op 13 april 1940 op zijn vaste standplaats aan de Albert Cuypmarkt hulp heeft gehad van een onbevoegd persoon (iemand zonder officiële vergunning of toestemming om bij te staan). De ambtelijke taal ("Mij is gerapporteerd", "dezerzijds geen toestemming") en de expliciete waarschuwing ("Ik waarschuw U hierbij ernstig") tonen aan dat de regelgeving omtrent het marktwezen in Amsterdam zeer strikt werd gehandhaafd. Zelfs kleine administratieve overtredingen werden schriftelijk vastgelegd in het persoonsdossier van de koopman.

Officiële waarschuwingsbrief.

* **Inhoud:** De brief is een formele, strenge waarschuwing aan de heer Waterman. Hij wordt berispt omdat hij zich op de Albert Cuypmarkt heeft laten helpen door iemand voor wie hij geen officiële toestemming had. * **Toon:** De taal is ambtelijk en dwingend ("ernstig waarschuwen", "voortaan na te laten"). Het weerspiegelt de strikte reglementering van de Amsterdamse markten in die tijd. * **Administratieve details:** De brief vermeldt specifieke details zoals de datum van de overtreding (13 april), de locatie (Albert Cuypstraat) en de wijkindeling van de ontvanger (Wijk 2).

Administratief registerblad of namenlijst uit een grootboek.

* **Inhoud:** Het betreft een lijst van personen die worden geclassificeerd als "Patroon" (werkgever/eigenaar) of "personeel". Er wordt per regel bijgehouden hoeveel personen het betreft (bijv. "1 pers"). * **Structuur:** De lijst is georganiseerd in kolommen. De tweede kolom bevat numerieke codes (waarschijnlijk dossiernummers of geboortedata in omgekeerde notatie, bijv. 04 67), de derde kolom bevat referentienummers naar pagina's of kaarten (139, 140, 141). * **Topografische details:** Er worden specifieke adressen in Amsterdam genoemd: *Valkenburgerstraat 142* en *Nieuwe Achtergracht 63*. Dit wijst erop dat de administratie betrekking heeft op de Amsterdamse Jodenbuurt. * **Administratieve links:** De accolades bij de familie Waterman en de notitie "van kaart A Waterman" wijzen op een kruisverwijzing binnen een kaartsysteem. De tekst "wykhooren bij" is wat minder leesbaar, maar suggereert een indeling per wijk of sectie.

Brief/Circulaire (getypt op briefkaartformaat).

Dit document is een officiële mededeling van de **Nederlandsche Groenten- en Fruitcentrale** aan de Nederlandse veilingen tijdens de Duitse bezetting. De kern van de brief is de aanstelling van twee zogenaamde **Treuhänder** (beheerders) voor bestaande handelsondernemingen: 1. **A. Waterman Mz.** voor de firma **L. Pels** uit Arnhem. 2. **P.L. v.d. Wekke** voor de firma **Wed. L. Ossendrijver** uit Amsterdam. De brief instrueert de veilingen om de toewijzingen van producten voortaan direct aan deze beheerders te doen, omdat zij nu verantwoordelijk zijn voor de levering aan afnemers. De afkorting **Rb.V.V.O.** in de kantlijn verwijst zeer waarschijnlijk naar het *Rijksbureau voor de Voedselvoorziening in Oorlogstijd*.

Administratief registerblad, waarschijnlijk een register van marktpashouders of marktvergunningen.

Het document is een overzicht van marktkooplieden met hun persoonlijke gegevens (geboortedatum en adres), hun handelsproducten en de specifieke markt waar zij hun standplaats hebben. * **Abraham Waterman** (geb. 1902) handelde in groenten en fruit en stond op de markt in de Gaaspstraat. * **H. Wessels** (geb. 1886) verkocht kruidenierswaren en koek op de Albert Cuypmarkt. * **J.W. de Wilde** (geb. 1912) handelde in manufacturen (textiel) en stond eveneens op de markt in de Gaaspstraat. * **H.F.M.L. Zeylstra** (geb. 1883) woonde aan de Albert Cuypstraat en had daar ook zijn marktplaats voor schoenwerk. Alle inschrijvingen op deze pagina dragen dezelfde datum: 29 december 1941.

Getypte lijst (doorslag of origineel op dun papier).

Dit document is een administratieve lijst van de gemeente Amsterdam, waarschijnlijk afkomstig van de Dienst der Markten of een gerelateerde afdeling. De lijst bevat persoonsgegevens van marktkooplieden of bezoekers die een vergunning kregen voor specifieke markten in 1942. Opvallend is de concentratie van adressen in de Transvaalbuurt (zoals de Joubertstraat, Retiefstraat, en Ben Viljoenstraat) en de Oosterparkbuurt. Veel van de genoemde namen zijn van Joodse origine. De markten die het meest genoemd worden — de Gaaspstraat, de Joubertstraat en delen van de Albert Cuypstraat — waren in 1942 aangewezen als zogeheten "Joodse markten". De data in de laatste kolom (grotendeels april 1942) komen exact overeen met het moment waarop de Duitse bezetter de segregatie op markten strikt begon af te dwingen. Per 1 november 1941 was het Joden al verboden op niet-Joodse markten te staan of te kopen; begin 1942 werd dit administratief volledig vastgelegd.

Getypte lijst op papier.

* **Inhoud:** De lijst bevat 28 namen van mannen (gebaseerd op de initialen en de aard van het beroep in die tijd). * **Structuur:** De lijst is globaal alfabetisch gesorteerd op achternaam. Achter de namen staan getallen die gelezen moeten worden als geboortedata (dag, maand en de laatste twee cijfers van het jaartal, variërend van 1878 tot 1901). * **Punctie en Typografie:** De interpunctie in de datums is inconsistent (punten, komma’s, apostroffen, koppeltekens en dubbele punten worden door elkaar gebruikt). Opvallend is het gebruik van de letter 'o' in plaats van het cijfer '0' bij de jaartallen '8o' (Koopman) en '1o' (de Rood). * **Beroepsgroep:** "Lompenventers" (ook wel voddenmannen genoemd) verzamelden en verhandelden oude kleding, textiel en metalen. Dit was in de 19e en vroege 20e eeuw een beroep dat veelvuldig werd uitgeoefend door het joodse proletariaat in Amsterdam.

Handgeschreven brief (met administratieve stempels en aantekeningen)

In deze zakelijke maar dringende brief verzoekt Mevrouw Waterman de Directeur van het Marktwezen om een marktkaart voor de verkoop van levensmiddelen op het Waterlooplein. Ze refereert aan eerdere correspondentie van 29 september en een eigen schrijven van 3 oktober 1942. Opvallend is de nadruk op haast: ze heeft de kaart "zeer dringend" nodig en vraagt om toezending vóór de eerstvolgende dinsdag. Hoewel zij de brief schrijft, verzoekt ze expliciet om de vergunning op naam van haar echtgenoot, B. Waterman, te stellen. Uit de administratieve aantekeningen onderaan de brief blijkt dat het verzoek gehonoreerd is: op 19 oktober 1942 is genoteerd dat de kaart uitgereikt mag worden.

Document

- **Structuur**: De lijst is alfabetisch geordend op achternaam. Het bevat persoonlijke basisgegevens en een categorisering middels cijfers ("1") in specifieke kolommen. - **Gegevensvelden**: - **Naam**: Achternaam en initialen. "Wed." staat voor weduwe. - **Geb. datum**: Dag-maand-jaar. - **Adres**: Straatnaam met huisnummer en verdieping (I, II, III, hs = huis). "inw." staat voor inwonend. - **Markt (G, J, W, M)**: Deze kolommen representeren waarschijnlijk vergunningscategorieën voor marktkooplieden. In de context van de bezettingsjaren duidde 'J' vaak op de speciale "Joodse markten" die vanaf 1941 werden ingesteld. De overige letters staan waarschijnlijk voor productcategorieën (G = Groenten, W = Waren/Manufacturen, M = Melk/Vlees).

Getypte administratieve lijst met handgeschreven annotaties.

* **Inhoud:** Het document is een register van personen die werkzaam waren als 'lompenventer' (handelaar in oude kleding en textiel). * **Structuur:** De lijst is alfabetisch gesorteerd op achternaam. Elke regel bevat: 1. Een handgeschreven referentie- of dossiernummer (bv. 19/155). 2. Initialen en achternaam. 3. Een datum in het formaat Dag. Maand'Jaar (bv. 11.10'78 voor 11 oktober 1878). 4. Een handgeschreven 'X', wat duidt op een controle of verificatie van de vermelding. * **Demografie:** Veel van de vermelde namen (zoals Polak, Goudsmit, Koopman, Waterman) wijzen op een sterke vertegenwoordiging van de Joodse gemeenschap in dit beroep.

Getypte administratieve lijst met uitgebreide handgeschreven annotaties in blauwe inkt.

* **Structuur:** Een getypte lijst die later is bijgewerkt. De kolommen tonen de sociaal-economische status van de personen: velen zijn "lompenkoopman" of "venter", beroepen die kenmerkend waren voor de armere Joodse bevolking in de Amsterdamse Jodenbuurt. * **Annotaties:** De handgeschreven blauwe inkt bevat cruciale informatie over de geldigheid van ventvergunningen. De letter 'E' verwijst waarschijnlijk naar een registratienummer of lokatie (zoals Waterlooplein of Nieuwmarkt). De letter 'G' gevolgd door een datum geeft aan wanneer een vergunning geldig was of is afgegeven. * **Taalgebruik:** De voetnoot gebruikt de term "de Jood", wat wijst op een document dat is opgesteld door of voor de Duitse bezettingsautoriteiten (mogelijk de *Zentralstelle* of de Joodse Raad onder dwang), waarbij een strikt onderscheid werd gemaakt op basis van etniciteit. * **Opvallende details:** * De aantekening "overl. Dec. 1942" bij A. Samson. * Veel "G"-data liggen in januari en september 1942, de periode waarin de Jodenvervolging in Amsterdam door deportaties intensiveerde. * De adressen (Uilenburgerstraat, Rapenburgerstraat, Joden Houttuinen) vormen het hart van de historische Joodse wijk.

# DOCUMENT INFO * **Type document:** Officieel afschrift van een besluit van het college van Burgemeester en Wethouders. * **Instantie:** Gemeente Amsterdam. * **Datum:** 1939 (betreft een wijziging van een beschikking uit 1937). * **Betrokkene:** Benjamin Waterman (geboren 28 december 1881). * **Onderwerp:** Vergunning voor een vaste standplaats met een handkar voor de verkoop van vers...

# DOCUMENT INFO * **Type document:** Afschrift van een officieel besluit (beschikking) van de gemeente Amsterdam. * **Datum:** 4 juni 1942 (met terugwerkende kracht tot 13 januari 1942). * **Instelling:** Gemeente Amsterdam. * **Betrokkene:** Benjamin Waterman (geboren 28 december 1881). * **Onderwerp:** Intrekking van een vergunning voor een vaste standplaats voor de verkoop van vis. *...

# TRANSCRIPTIE No 39/261/3 M. 1939 11/12 Fr. Muller No. 5/193 L.M.1939 **Afschrift.** Burgemeester en Wethouders van Amsterdam, Gelet op hun beschikking d.d. 14 Juni 1937, No.5/333 L.M., waarbij aan Benjamin Waterman, geboren 28 December 1881, wo- nende Sint Antoniesbreestraat 73/II, vergunning werd verleend tot het innemen van een vaste standplaats met een handkar ten verkoop van versche...

# TRANSCRIPTIE [Linksboven, handgeschreven/stempel:] MD 39/65/162 Afschrift No. 223 L. M. 1942 [Midden boven: Rijkswapen van Amsterdam] [Rechtsboven, handgeschreven in rood en zwart potlood:] JW fr. mulder [Schuine rode streep] [Vervaagde paarse stempel] [Hoofdtekst:] De BURGEMEESTER ~~EN WETHOUDERS~~ VAN AMSTERDAM, Heeft goedgevonden de aan Benjamin Waterman, geboren 28 December 1881, won...

# TRANSCRIPTIE 1 26 April 9 20/12/2 den Heer Directeur voor Amsterdam. Maatschappelijken Steun, J.van Beem Retiefstraat 124 G.M.Waterman Gr.v.Prinstererstr.14 A.F.Boomstra Balistraat 40 wed.H.Willenborg O.Z.Voorburgwal 224.