Jacob Franschman

Brief / Verzoekschrift

In deze handgeschreven brief verzoekt Jacob Franschman, een marktkoopman uit Amsterdam, om een financiële regeling of vrijstelling van het marktgeld. De kern van zijn probleem is een dubbele belasting: omdat hij wegens ernstige reuma in zijn benen zelf niet kan werken, neemt zijn zoon zijn vaste standplaats op het Waterlooplein en de Zondagsmarkt over. Echter, de administratie van het Marktwezen vereist blijkbaar dat er zowel voor de vaste standplaats (wekelijks) als voor de vervangende bezetting (dagelijks) betaald wordt. Franschman benadrukt dat zijn inkomsten niet toereikend zijn om deze dubbele lasten te dragen ("dat je maar met de guldens per week kan gooien"). De brief is formeel van toon maar spreekt ook van een zekere mate van wanhoop door de aanhoudende ziekte die al sinds 24 oktober van dat jaar duurt.

Officiële brief (doorslag/archiefkopie).

Het document is een officiële goedkeuring voor een tijdelijke vervanging op een marktplaats. De heer J. Franschman, die blijkbaar over standplaatsen beschikte op de Amsterdamse markten van het Waterlooplein en Uilenburg, was vanwege zijn gezondheidstoestand niet in staat zijn werk uit te voeren. De directeur (waarschijnlijk van de relevante gemeentelijke marktdienst) verleent toestemming aan zijn zoon, L. Franschman (op dat moment 28 jaar oud), om de plaatsen voor maximaal twee maanden waar te nemen. De brief is formeel van toon ("na dato dezes", "verleende ik U hierbij") en bevat administratieve codes die wijzen op een zorgvuldige dossiervorming.

Getypte brief (doorslag of kopie)

Dit document is een officiële administratieve beslissing aangaande de exploitatie van marktplaatsen in Amsterdam. De kern van de brief is de verlening van tijdelijke toestemming (voor maximaal twee maanden) aan de heer J. Franschman om zijn werkzaamheden op de markt te laten waarnemen door zijn zoon, L. Franschman (destijds 28 jaar oud). De reden hiervoor is de gezondheidstoestand van de vader. De brief specificeert twee locaties: de markt op het **Waterlooplein** en de markt op de **Uilenburg**. Het feit dat de vergunninghouder op twee verschillende markten "plaatsen" (standplaatsen) had, duidt op een actieve handelsonderneming. De aanduiding "Wijk 11" verwijst naar de oude administratieve wijkindeling van Amsterdam.

Document

* **Structuur:** Het document is een strak vormgegeven administratief register. De namen zijn alfabetisch geordend op achternaam. * **Aantekeningen:** De vele afkortingen in de koptekst (zoals 'Uitbet.', 'W.pl.', 'Zu.lv.') duiden op specifieke administratieve handelingen of criteria, mogelijk gerelateerd aan betalingen of lidmaatschapskenmerken. * **Kleurencodes:** Het systematische gebruik van rood, blauw en groen suggereert verschillende categorieën of acties. Rood lijkt gekoppeld aan een hogere reeks getallen (135-151), blauw aan een lagere reeks (63-71) en groen aan een zeer lage reeks (1-5). * **Doorhalingen:** De namen Elburg, Ende en Emont zijn gemarkeerd met een plusteken in plaats van een schuine streep en bevinden zich onder een blauwe lijn, wat kan wijzen op een beëindiging van hun status of een aparte categorie.

Handgeschreven register/lijst van marktkooplieden.

* **Administratieve structuur:** De lijst is strak georganiseerd in twee kolommen. De linkerzijde betreft non-food (textiel en kleding), de rechterzijde betreft voedingsmiddelen. De nummers in de linkerkolommen verwijzen naar marktplaatsen of vergunningsnummers. * **Goederen:** Het assortiment weerspiegelt de dagelijkse behoeften van die tijd: van basisbehoeften zoals ondergoederen, dekens en aardappelen tot luxe-artikelen zoals koek, chocolade en 'japons' (jurken). 'Ger: visch' staat voor gerookte vis. * **Naamkunde:** De lijst bevat een grote hoeveelheid namen die typerend zijn voor de Joodse gemeenschap in Amsterdam (o.a. Morpurgo, Meljado, Polak, Markus, Elzas, Boas, Franschman). Dit bevestigt de centrale rol van de Joodse bevolking in de handel op het Waterlooplein. * **Kwantiteit:** Aan de onderzijde van de kolommen staan teltotalen (20/17 en 32+3), waarschijnlijk gebruikt voor dagelijkse controle of belastinginning door de marktmeester. ---

Administratieve lijst/registratie van marktkooplieden.

Dit document is een administratieve inventarisatie van Joodse marktkooplieden op Vlooienburg (de buurt rond het Amsterdamse Waterlooplein). De lijst is opgesteld op 16 februari 1941, een zeer beladen moment in de geschiedenis van Amsterdam. De systematische opzet, inclusief geboortedata en categorisering van goederen, wijst op een formele registratie. Opvallend is de grote aanwezigheid van textielwaren (kousen, dassen) en specifieke voedingsmiddelen (koek, zuur, haring) die typerend waren voor de Joodse straathandel van die tijd. De totalen onderaan de kolommen duiden op een statistische verwerking van de gegevens, mogelijk om het aantal vergunningen te limiteren of om de Joodse handel strikter te controleren. De aantekeningen in de marge ("Zwa. 1" en "Do. 3") zijn mogelijk verwijzingen naar specifieke marktlocaties of extra administratieve codes.

Getypte brief (afschrift).

In deze brief verzoekt J. Franschman het Amsterdamse stadsbestuur om een vergunning voor een vaste standplaats voor zijn zuurkar. Hij specificeert een zeer nauwkeurige locatie: in de Blasiusstraat voor nummer 133, nabij de Camperstraat. De kern van zijn betoog is dat hij een eerdere controle door de gemeente heeft gemist. Deze controle was bedoeld om vast te stellen wie er daadwerkelijk standplaatsen innamen. Franschman legt uit dat hij er niet was omdat de controle vóór 14:00 uur plaatsvond, terwijl zijn gebruikelijke werktijden (zoals vermeld in eerdere aanvragen) pas om 14:00 uur begonnen. Hij maakt zich zorgen omdat een concurrent inmiddels ook een aanvraag voor die specifieke plek heeft ingediend. Franschman beroept zich op zijn "oudere rechten" (het feit dat hij daar al langer stond) om de vergunning alsnog te verkrijgen.

Handgeschreven ambtelijke notitie met aanvullende aantekeningen.

Het document is een interne correspondentie van de afdeling Marktwezen van de gemeente Amsterdam. De kern van de zaak is de aanvraag van ene J. Franschman voor een officiële standplaats in de buurt van de Camperstraat. De ambtenaar stelt vast dat Franschman op 5 en 6 december 1940 niet is aangetroffen op die plek, terwijl hij daar toen vermoedelijk "clandestien" (zonder vergunning) zou hebben gestaan. Er wordt gevraagd om verantwoording van zijn verblijfplaats op die dagen. In het onderste deel wordt een verweer gevoerd (mogelijk genoteerd door een andere ambtenaar na overleg met de aanvrager). Er wordt gesteld dat hij de buurt nooit heeft verlaten en dat zijn afwezigheid op die specifieke koude decemberdagen verklaard kan worden door het weer, of doordat hij bezig was met het "inmaken van zuurwaren" (deze laatste reden is doorgehaald). Er wordt verwezen naar andere kooplieden in de Blasiusstraat en Camperstraat die als getuigen kunnen optreden voor zijn constante aanwezigheid als venter in die buurt.

Ambtelijke correspondentie (brief/memorandum) van een gemeentelijke dienst aan de Wethouder voor de Levensmiddelen.

Dit document is een aangrijpend voorbeeld van de bureaucratische uitsluiting van Joodse burgers tijdens de Duitse bezetting van Nederland. * **De kern:** Een aanvraag voor een standplaatsvergunning (waarschijnlijk voor een marktkraam of handel op straat) wordt direct afgewezen op basis van ras. * **De motivatie:** De afwijzing stoelt op het feit dat de aanvrager, J. Franschman, een "niet-Arier" is. Dit was de officiële nationaalsocialistische term om Joden aan te duiden en hen wettelijk te discrimineren. * **Juridische grondslag:** De brief verwijst naar een specifiek besluit (No. 472 L.M. 1941) van de "Regeeringscommissaris voor Amsterdam". Dit was de titel van de burgemeester tijdens de bezetting, op dat moment de pro-Duitse Edward Voûte. Dit besluit markeert het moment waarop Joden formeel werden uitgesloten van het verkrijgen van nieuwe economische vergunningen in de stad. * **Stijl:** De toon is strikt formeel en procesmatig ("heb ik de eer U te verwijzen"). De tekst toont hoe de uitsluiting van een bevolkingsgroep naadloos werd geïntegreerd in de dagelijkse ambtelijke routine.

Handgeschreven brief (verzoekschrift).

In deze brief verzoekt een Joodse marktkoopman (vermoedelijk J. Franschman, gezien de firmanaam) om zijn staanplaats op de Joodse markt aan het Waterlooplein officieel over te dragen aan zijn zoon Mozes. De brief schetst een schrijnend beeld van de gezinssituatie en de economische overlevingsdrang tijdens de bezetting: 1. **Arbeidsinzet:** De oudste zoon, Jacob, die de vader hielp in de zaak (J. Franschman & Zn.), is door de bezetter opgeroepen voor een "Rijkswerkkamp". Dit duidt op de gedwongen tewerkstelling van Joodse mannen die voorafging aan de grootschalige deportaties. 2. **Gezondheid en Noodzaak:** De vader is fysiek niet meer in staat de handel te drijven ("ziekelijk"). Omdat de vergunning strikt op naam staat, mag de jongere zoon Mozes (op dat moment slechts 15 jaar oud, geboren in 1927) de plek niet officieel alleen bemannen zonder deze overdracht. 3. **Handelswaar:** De zaak verkoopt zuurwaren en "volksvoeding" (hete bonen). Het feit dat hij hiervoor een toewijzing van de Distributiedienst krijgt, onderstreept dat dit een essentiële, zij het minimale, vorm van voedselvoorziening was binnen de Joodse gemeenschap.

Slotfragment van een handgeschreven zakelijke of formele brief.

Het document vormt de afsluiting van een formele brief. De eerste regel is het staartje van een zin, waarschijnlijk onderdeel van een aanbod om nadere toelichting te geven (mogelijk eindigend op "...mededeeling verdere inlichtingen wil verschaffen"). De afsluiting "verblijf ik met de meeste hoogachting" was in die tijd een standaard beleefdheidsformule. De afzender, J. Franschman, vermeldt zijn volledige adres onderaan de brief. De toevoeging "huis" in het adres duidt op de woning op de begane grond. De letter "O." achter Amsterdam staat voor de wijk Amsterdam-Oost.

Getypte namenlijst (mogelijk een doorslag).

* **Inhoud:** Het document bevat 84 namen van personen, telkens vergezeld van hun geboortedatum. De data zijn genoteerd in dag-maand-jaar formaat, waarbij het jaar is afgekort met een apostrof (bijv. '98 voor 1898). * **Ordening:** De lijst is alfabetisch geordend op achternaam, maar niet strikt binnen de letters (bijv. 'Aardewerk' komt voor 'Aldewereld', maar 'Appelboom' volgt daarna). Dit duidt op een administratieve lijst die mogelijk handmatig of per sectie is samengesteld. * **Bijzonderheden:** Aan het einde van de tweede kolom staan bij enkele namen kleine 'v'-tekens (Vischjager v, Vischschoonmaker v). Dit kunnen administratieve vinkjes zijn of een aanduiding voor een specifieke status (zoals 'vertrokken' of 'vrijgesteld').

Getypte namenlijst met handgeschreven annotaties en tekens.

* **Structuur:** De lijst is alfabetisch gesorteerd op achternaam, maar verdeeld over twee kolommen die parallel lopen. * **Codering:** De prefixen zoals 'E2/' en breukgetallen (bijv. 26/129) verwijzen naar administratieve dossiers of kaartnummers in een kaartsysteem. * **Symboliek:** * De **'x'** achter de data lijkt een standaard afvinkteken voor aanwezigheid of verwerking. * Het **omcirkelde kruis** (bijv. bij L. v.d. Berg) duidt vaak op een mutatie: afvoer, overlijden of transport. * De toevoeging **'(m) L'** (bijv. Aardewerk en Querido) duidt waarschijnlijk op een specifieke status of bestemming (mogelijk 'L' voor Lager/Kamp). * **Handgeschreven notities:** De aantekening "Ingel. 28/2-42" bij E. Rootveldt suggereert een specifieke gebeurtenis op die datum (bijv. 'ingeleverd' of 'ingelicht'). De naam "Zomper" bij H. Swart is een persoonsnaam of verwijzing die later is toegevoegd.

Administratief register (mogelijk een Liro-register of een vergelijkbare inventarislijst van geconfisqueerde goederen).

* **Handschrift:** Het document is geschreven in een net, ambtelijk cursief handschrift uit de eerste helft van de 20e eeuw. * **Structuur:** Het is een rigide tabelstructuur. De 'Serie'- en 'No.'-kolommen wijzen op een systematische registratie (mogelijk een dossier- of volgnummer). De adressen bevatten vaak een Romeins cijfer (I, II, III, IV) of "hs" (huis), wat de verdieping in het pand aangeeft. * **Marginalia en Opmerkingen:** * **"p post":** Geeft aan dat de inlevering of correspondentie via de post is verlopen. * **"V.V. bij N.S.":** Dit kan een afkorting zijn voor "Verzamelpunt bij Nieuwe Stadsschouwburg" (een bekende verzamelplek voor deportaties in Amsterdam) of een andere administratieve code. * **"door Sicherheitspol.":** Bij E. Hakker (Serie 8, No 100) staat dat de inlevering of actie is uitgevoerd door de Sicherheitspolizei. * **"Overleden":** Bij de laatste entry (M. Hamel) staat expliciet "Overleden" genoteerd achter de datum 27-1-42.

Register of namenlijst in een gelinieerd schrift.

* **Indeling:** De lijst is geordend per pagina of sectie (kolom S: 5, 6, 7) en bevat volgnummers die niet strikt opeenvolgend zijn binnen de sectie, wat duidt op een selectie uit een groter register. * **Schrift:** Een duidelijk leesbaar, rechtopstaand cursief handschrift, typisch voor administratieve documenten uit de jaren '30-'40. * **Afkortingen:** Veelvoorkomende afkortingen zijn `Nw` (Nieuwe), `hs` (huis/begane grond), `dw` (dwars) en Romeinse cijfers (I, II, III) voor de verdiepingen. `Rapenb:` staat voor Rapenburgerstraat. * **Inhoud:** De namen zijn gegroepeerd per beginletter of familienaam (bijv. Cohen, Dotsch, Franschman), wat suggereert dat dit een alfabetisch register is.

Document

* **Handschrift:** Het betreft een uniform administratief handschrift uit het midden van de 20e eeuw. De letters zijn goed leesbaar. * **Structuur:** De lijst is georganiseerd op basis van een dossier- of serienummer (E1) en een volgnummer. Er zijn correcties zichtbaar (bijv. bij J. Degen). * **Terminologie:** Gebruik van afkortingen zoals 'hs' (huis/begane grond), 'str' (straat), 'Nw' (Nieuwe) en Romeinse cijfers (I, II, III, IV) voor verdiepingen is standaard voor Amsterdamse adresregisters uit die tijd. * **Geografie:** De meeste adressen bevinden zich in de Transvaalbuurt, de Indische Buurt en de oude Jodenbuurt van Amsterdam (bijv. Rapenburgerstraat, Blasiusstraat, Tugelaweg).

Register of administratieve lijst (mogelijk bevolkingsregister, distributielijst of een naoorlogse inventarisatie).

* **Administratieve opzet:** De kolommen aan de linkerzijde bevatten waarschijnlijk dossiernummers of verwijzingen naar andere registers. De eerste kolom (1 t/m 13) lijkt een categorisering aan te duiden, de tweede kolom een volgnummer binnen die categorie. * **Demografie:** Een opvallend groot deel van de namen (o.a. Cohen, Fransman, Groenteman, Worms, Hakker) is joods van origine. Gecombineerd met de concentratie adressen in de Transvaalbuurt wijst dit sterk op een document gerelateerd aan de Amsterdamse joodse gemeenschap. * **Correcties:** Enkele namen zijn doorgehaald (Aalvel) of voorzien van een groot kruis, wat kan duiden op een wijziging in status (verhuizing, overlijden of administratieve afhandeling). * **Staat van het document:** Het handschrift is uniform, wat suggereert dat het register door één of enkele klerken is bijgehouden.

Document

* **Inhoud:** De lijst bevat persoonsgegevens van 48 mannen: een registratienummer (beginnend met 'J', wat waarschijnlijk staat voor 'Jood'), initialen en achternaam, het laatst bekende woonadres in Amsterdam (inclusief verdieping) en de geboortedatum. * **Doel:** Administratieve vastlegging van de tewerkstelling van Joodse mannen in het kader van de 'Werkverruiming'. * **Uiterlijke kenmerken:** De rode en zwarte vinkjes wijzen op een actieve controle van de lijst, mogelijk bij vertrek uit Amsterdam of aankomst in het kamp. De Romeinse cijfers achter de adressen duiden de verdieping aan (I, II, III, IV, V) of 'hs' voor huis (begane grond). * **Demografie:** De mannen op deze pagina zijn geboren tussen 1888 en 1920. Ze woonden verspreid over Amsterdam, met een concentratie in de Oosterparkbuurt en de Transvaalbuurt (bijv. Tugulaweg, D. Theronstraat, Retiefstraat).

# TRANSCRIPTIE Nº 30/40 h M. 1942 22/7 Amsterdam, 21 Juli 1942. Mijne Heeren, Hierbij wil ik de staanplaats, welke ik inneem op de Joodsche Markt op het Waterlooplein, overzetten op mijn zoon Mozes Franschman, gezien de onderstaande feiten. Ik heb een zaak in zuurwaren en een volksvoeding (heete boonen, waarvoor ik steeds een toewijzing van de Distributiedienst ontvang) waarbij ik steeds geass...

# TRANSCRIPTIE Amsterdam 7 November '39 Aan Den Wel Edele Heer Directeur van Marktwezen. Onderget: Jacob Franschman. Blasiusstraat 73 (oud) Een vaste standplaats innemende, op de markten Waterlooplein (Fruitpleintje) en Zondagsmarkt, vraagt langs deze weg ontheffing van betaling marktgeld, of een andere regeling in deze wegens ziekte van onderget: de zaak is zoo dat mijn zoon momenteel mijn pl...

# TRANSCRIPTIE vB/HB. den Heer J. Franschman, Blasiusstraat 73 hs, Amsterdam-Oost. Wijk 11. 30/40/3 M. 29 Juli 1942. Naar aanleiding van Uw brief d.d. 21 Juli j.l. bericht ik U, dat ingevolge de bepalingen van het Reglement op de Markten aan Uw verzoek niet kan worden voldaan, aangezien Uw zoon Mozes Franschman niet gehuwd is en nog niet den 21-jarigen leeftijd heeft bereikt. De Directeur...

# TRANSCRIPTIE [Rechtsboven handgeschreven:] Hen. M. de Haas. VP/HG. 30/73/2 M. [Handgeschreven:] Verzonden 9/12-39. [Getypt:] 9 December 1939. den Heer J. Franschman, Blasiusstraat 73 hs, Amsterdam-Oost. Wijk 11. Naar aanleiding van Uw brief d.d. 7 November jl. verleende ik U hierbij gedurende ten hoogste twee maanden na dato dezes, in verband met Uw gezondheidstoestand, toestemming om zich...

# TRANSCRIPTIE J. Franschman moet in verband met zijn aanvraag voor een standplaats omgeving Camperstraat, kunnen aantoonen waar hij 5 en 6 December 1940. l.l. was. Hij is op die datums niet aangetroffen als venter welke een een clandestiene standplaats innam in de Camper- straat. Met spoed den Inspecteur van het Marktwezen, Jan v. Galenstraat 17, hiervan in kennis stellen. [Ondertekend:] De Ambt...