Officieel rapport van het Marktwezen Amsterdam. MARKTWEZEN AMSTERDAM
No. 20/20/21 M. 1943 27/12

ONDERWERP;
Overtreding van art. 6 van het Prijsbeheerschingsbesluit, juncto art. 1 van de Prijzenbeschikking 1941 Groenten, Fruit en Vroege aardappelen.
Gepleegd door;
Jacobus Holshuyzen
en
Petrus Jonannes Koekenbier.

R A P P O R T

Ondergeteekende, J. H. de Grebber, Controleur bij het Marktwezen, rapporteert U het navolgende;
Op Woensdag, 15 December 1943, omstreeks 10.30 uur, bevond ik mij ter contrôle op de dagmarkt "LINDENGRACHT" alhier. Ik zag, dat door twee personen een standplaats in was genomen voor den verkoop van aardappelen. Onder de uitstalling, gedeeltelijk bedekt door een jutten zak, stonden twee kisten, inhoudende spruiten. Deze spruiten werden door een dezer personen aan het publiek verkocht en afgeleverd tegen den prijs van F. 0,80 per k.g. De maximumprijs voor spruitkool is volgens de officieele Publicatie van den Gemachtigde voor de prijzen F. 0,25 per k.g.
In verband met het bovenstaande hoorde ik bedoelden persoon. Deze gaf mij, nadat ik mij had gelegitimeerd, desgevraagd op te zijn genaamd;
JACOBUS HOLSHUYZEN,
geboren te Amsterdam 14 Juli 1876, zonder beroep en wonende te Amsterdam, Brouwersgracht 86 1e etage en verklaarde mij; "Ik ben in dienst bij Koekenbier, dat is de persoon, die naast mij staat. De spruiten heb ik vanmorgen van een mij onbekenden persoon gekocht tegen den prijs van F. 0,70 per k.g. Ik heb dit geheel voor eigen rekening gedaan. De winst is geheel voor mij. Ik beken, dat ik zooeven aan verschillende personen spruiten heb afgeleverd tegen den prijs van F. 0,80 per k.g. Ik heb toestemming van Koekenbier om deze handel er bij te doen."
Vervolgens hoorde ik;
PETRUS JOHANNES KOEKENBIER
geboren te Amsterdam, 21 Maart 1878, van beroep groentehandelaar en wonende te Amsterdam, Fred. Hendrikstraat 60. Hij verklaarde mij; "Ik heb hier niets mee te maken. Holshuyzen, mijn knecht, verkoopt deze spruiten geheel voor eigen rekening. Ik heb hem daar toestemming voor gegeven. Op deze wijze verdient hij er nog iets extra's mee. Ik verkoop alleen aardappelen. Een groentetoewijzing heb ik niet meer."
P. J. Koekenbier, heeft een vaste plaats (no. 175) op de Lindengracht. Holshuyzen heeft een geldige toegangskaart.
Het bleek mij verder, dat het publiek alleen bij aankoop van aardappelen, de spruiten konden koopen.
Ik, rapporteur, heb de hierboven bedoelde spruiten, ter plaatse onder mijn toezicht tegen den maximumprijs (25 cent per k.g.) aan het aldaar aanwezige publiek doen verkoopen.
Proces-verbaal is door mij niet opgemaakt.
Waarvan dit rapport te Amsterdam op 16 December 1943.
De Controleur voornoemd,
(getekend: De Grebber)

[Handgeschreven kanttekeningen:]
Links: v.d. Cen. Markt KP 4402. (met paraaf)
In rood midden: waarom niet?
Links onder: Aan Den Heer Directeur van het Marktwezen ALHIER.
Helemaal onderaan: Holshuyzen verdient bij Koekenbier fl 12.- p. week. Dit document is een proces-verbaal-achtig rapport van een marktcontroleur tijdens de Duitse bezetting van Nederland. De kern van de zaak is prijsopdrijving en koppelverkoop van schaarse goederen (spruiten).

• De Overtreding: Spruiten werden verkocht voor 80 cent per kilo, terwijl de wettelijk vastgestelde maximumprijs 25 cent was. Dit is een overschrijding van ruim 300%. Bovendien was er sprake van koppelverkoop: men mocht de spruiten alleen kopen als men ook aardappelen kocht.
• De Verdediging: De handelaar (Koekenbier) en zijn knecht (Holshuyzen) proberen de verantwoordelijkheid te verschuiven. Holshuyzen claimt dat hij de spruiten buiten de officiële kanalen om heeft gekocht ("van een onbekend persoon") en ze voor eigen winst verkoopt. Koekenbier steunt dit verhaal om zelf buiten schot te blijven, aangezien hij geen officiële vergunning (toewijzing) meer had voor groenten.
• Directe Actie: De controleur greep direct in door de voorraad spruiten ter plekke te laten verkopen aan het aanwezige publiek tegen de legale prijs van 25 cent.
• Handgeschreven commentaar: De rode tekst "waarom niet?" is waarschijnlijk geschreven door een inspecteur of directeur die zich afvraagt waarom er geen officieel proces-verbaal (met strafrechtelijke gevolgen) is opgemaakt, maar slechts een rapport. De opmerking over het loon van Holshuyzen (12 gulden per week) dient waarschijnlijk om aan te tonen hoe lucratief de illegale handel voor hem was in vergelijking met zijn schamele loon. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was er in Nederland sprake van grote schaarste aan voedsel en goederen. Om inflatie en woekerprijzen tegen te gaan, stelde de bezetter strikte maximumprijzen vast via het Prijsbeheerschingsbesluit.

Dit leidde tot een bloeiende "zwarte markt". Ambtenaren van het Marktwezen en de Prijsbeheersing controleerden streng op markten zoals de Lindengracht in de Amsterdamse Jordaan. Overtredingen werden zwaar gestraft, maar zoals uit dit rapport blijkt, probeerden kleine handelaren en hun personeel vaak door middel van schimmige constructies ("het is voor eigen rekening van de knecht") de regels te omzeilen om hun inkomen aan te vullen. De Lindengrachtmarkt was destijds, net als nu, een belangrijk sociaal en economisch knooppunt in Amsterdam, maar tijdens de oorlogsjaren een plek van voortdurende spanning tussen overlevingsdrang en strenge regelgeving.