Ambtsedig rapport van een marktcontroleur. MARKTWEZEN AMSTERDAM
-------------------

Onderwerp:
Het ten verkoop aanbieden en het verkoopen van paling vanuit een kraam van gramofoonplaten, op de Nieuwmarkt alhier.

[Handgeschreven boven de titel:]
en doorsturen naar Prijsbeh. met verzoek behan. over te nemen

R A P P O R T
-----------
[Stempel over de titel:] No. 20/20/4 M. 1943 2/9

[Rechtsboven handgeschreven aantekeningen:]
20/20/4 a
m. Dir.
14 dag
+ voorstel
onbep. tijd
W H L

Ondergeteekende, J. H. de Grebber, Controleur bij het Marktwezen, rapporteert U het navolgende:

"Op Maandag, 6 September 1943, bevond ik mij ter contrôle op de Nieuwmarkt alhier. Ik constateerde aldaar, dat door een mij onbekende vrouw, vanuit een verkoop standplaats van gramofoon platen, paling luidkeels ten verkoop werd aangeboden en werd verkocht tegen den prijs van F. 10.- per ½ k.g.

De eigenaar van bedoelde verkoopkraam, Pieter Vos, geboren te Amsterdam, 3 Juli 1914, wonende Keizersdwarsstraat 14, 2e etage alhier, letter en nummer van zijn persoonsbewijs A35 No535389, stond achter zijn kraam en stond dezen verkoop van paling kennelijk toe. De vrouw bevond zich eveneens achter de kraam. Bedoelde vrouw was genaamd; Alida Smit, huisvrouw van G.J. Vos en wonende Koogstraat 2 alhier. Zij is de schoonzuster van P. Vos voornoemd. De man heeft geen vaste standplaats."

Waarvan dit rapport te Amsterdam op 6 September 1943.

Aan
Den Heer Directeur van het Marktwezen
A L H I E R

De Controleur voornoemd,
[Signatuur: JH de Grebber]

[Linksonder handgeschreven dossiersporen:]
9 Vo...
A. Vos [20/20/4] a
Insp. [onleesbaar] 20/20/4 b
Weth. l.m. 20/20/4 c Dit document is om meerdere redenen historisch interessant:

1. Economische context (Woekerprijzen): De prijs van 10 gulden voor een pond paling was in 1943 buitengewoon hoog. Ter vergelijking: het gemiddelde weekloon van een arbeider lag toen rond de 25 tot 30 gulden. Dit wijst direct op zwarte handel (zwarte handel).
2. Handhaving: De handgeschreven opmerking bovenaan ("doorsturen naar Prijsbeh.") betekent dat de zaak werd geëscaleerd naar de Gemachtigde voor de Prijzen. Deze instantie was belast met het vervolgen van prijsopdrijving.
3. Sancties: De krabbels rechtsboven ("14 dag + voorstel onbep. tijd") duiden op de voorgestelde straf: het ontzeggen van de standplaats voor veertien dagen of zelfs voor onbepaalde tijd.
4. Administratie in oorlogstijd: Het vermelden van het nummer van het persoonsbewijs (A35 No535389) was essentieel voor de opsporing en controle door de autoriteiten tijdens de bezetting. In 1943 was de voedselsituatie in bezet Nederland zeer nijpend. Bijna alles was "op de bon" (gerantsoeneerd). Dit leidde ertoe dat handelaren probeerden extra inkomen te genereren door schaarse goederen, zoals vis, illegaal te verkopen op plekken waar dat niet mocht (zoals een platenkraam).

De Nieuwmarkt was een centraal punt voor deze informele economie. De controleurs van het Marktwezen fungeerden hierbij als de ogen en oren van de overheid om de distributieregels en prijsvoorschriften af te dwingen, die door de Duitse bezetter zeer strikt waren opgelegd om de eigen voedselvoorziening en de stabiliteit van de gulden te waarborgen.