Officieel afschrift van een circulaire (overheidsdocument). 27 november 1940. Afschrift.

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN.

Betreffende ontheffing van de waarneming van hun functie van Joden.

No.49794 Afd. Ambtenarenzaken.
's-Gravenhage, 27 November 1940.

1. Ik heb de eer Uw College mede te deelen, dat ingevolge opdracht van den Commissaris-Generaal voor Bestuur en Justitie, Joden niet alleen voor wat betreft de ambtelijke werkkringen bij Rijk, provincie enz., doch ook ten aanzien van de z.g. eereambten onverwijld van de waarneming van hun functie moeten worden ontheven. Deze opdracht heeft betrekking zoowel op de eereambten, welke bij de openbare publiekrechtelijke lichamen worden vervuld als op die, welke worden vervuld bij lichamen, waaraan de Staat, een provincie, een gemeente of eenig ander openbaar lichaam deelneemt.
2. Jood in den zin van de hier bedoelde opdracht is:
   a. een ieder, die uit ten minste drie naar ras vol-Joodsche grootouders stamt;
   b. hij, die uit twee vol-Joodsche grootouders stamt en:
   1e. hetzij zelf op den negenden Mei 1940 tot de Joodsch-kerkelijke gemeente heeft behoord of na dien datum daarin wordt opgenomen;
   2e. hetzij op den negenden Mei 1940 met een Jood was gehuwd of na dat oogenblik met een Jood in het huwelijk treedt.
3. Een grootouder wordt als vol-Joodsch aangemerkt, wanneer deze tot de Joodsch-kerkelijke gemeenschap heeft behoord.
4. Ik verzoek U overeenkomstig het vorenstaande te handelen en te doen handelen. De inhoud van deze circulaire dient derhalve onverwijld ter kennis te worden gebracht van de besturen der tot Uw gewest behoorende waterschappen, veenschappen en veenpolders en de besturen der privaatrechtelijke lichamen, inrichtingen en stichtingen, waaraan door of vanwege Uwe provincie wordt deelgenomen.
5. Gaarne zal ik, zoo spoedig mogelijk, een nominatieve opgave ontvangen van de Joden, die overeenkomstig het vorenstaande ter zake van door hen bekleede eereambten als hiervoren bedoeld, van hunne functie zijn ontheven, met vermelding van de functie.
6. Nihilopgaven kunnen achterwege blijven.
7. De gemeentebesturen zijn rechtstreeks door mij ingelicht, met verzoek dienovereenkomstig te handelen en te doen handelen. Den Beauftragte voor Uwe provincie heb ik rechtstreeks twee afschriften van deze circulaire (in Duitschen tekst) gezonden. Een tweetal afschriften van dien Duitschen tekst gaat hiernevens.
   EL
   DE SECRETARIS-GENERAAL,
   Waarnemend Hoofd van het
   DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN,
   (get.) onleesbaar.

Voor eensluidend afschrift,
de Secretaris van Amsterdam,

[handtekening: M.F. Franken]
l.s.

Aan
Heeren Gedeputeerde Staten
der onderscheidene provincien.
————— * Juridische context: Het document is een uitvoering van de verordeningen van de Duitse bezetter (de Reichskommissar). Het breidt de uitsluiting van Joden uit van de reguliere ambtenarij (de zogenaamde 'Ariërverklaring' van oktober 1940) naar onbezoldigde of symbolische functies (eereambten).
* Definitie van 'Jood': In de punten 2 en 3 wordt een rassenbiologische en religieuze definitie gehanteerd die rechtstreeks is overgenomen uit de Neurenberger rassenwetten. Men kijkt naar de grootouders en het lidmaatschap van de Joodsche-kerkelijke gemeente.
* Bereik: De instructie is zeer breed en omvat niet alleen de provinciale overheid, maar ook waterschappen, stichtingen en privaatrechtelijke organisaties waar de overheid een belang in heeft.
* Toon: De taal is ambtelijk, dwingend ("onverwijld") en koel-administratief. Joden worden hier gereduceerd tot een administratief probleem dat via "nominatieve opgaven" (lijsten met namen) moet worden opgelost. Dit document markeert een cruciale fase in de uitsluiting van de Joodse bevolking uit de Nederlandse samenleving tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de herfst van 1940 werd de 'Ariërverklaring' ingevoerd, waarbij alle ambtenaren moesten verklaren of zij Joods waren of niet. De Joodse ambtenaren werden vervolgens geschorst en later ontslagen.

Deze specifieke circulaire van 27 november 1940 laat zien dat de bezetter (via de Nederlandse Secretarissen-Generaal) elk spoor van Joodse invloed in het openbare leven wilde uitwissen, zelfs in onbetaalde of adviserende functies bij lokale instanties zoals waterschappen.

De ondertekenaar (in de tekst aangeduid als 'onleesbaar', maar historisch gezien K.J. Frederiks, de Secretaris-Generaal van Binnenlandsche Zaken) bevond zich in een controversiële positie: hij voerde de Duitse bevelen uit in een poging "erger te voorkomen" en het Nederlandse bestuursapparaat intact te houden, maar faciliteerde daarmee tegelijkertijd de bureaucratische voorbereiding van de Holocaust. De handtekening onderaan is van M.F. Franken, de toenmalige Secretaris van de gemeente Amsterdam, die het document als afschrift voor de lokale administratie waarmerkte.