Officieel rapport van onderzoek. 14 juli 1943. R A P P O R T

In opdracht van den heer Steenbeek, hebben wij ondergetekenden, controleurs Boon en Welthuis, een onderzoek ingesteld naar aanleiding van het geval met de drie jongens die door den hondewacht S.C. van Bennekom op 9 Juli 1943 omstreeks 19.30 uur in het water van de Centrale Markt per cano waren aangetroffen. Dit geval is in verband gebracht met een anoniem schrijven waarin werd verklaard, dat in de Nieuwe Leliestraat door een zekeren Barteling groente en aardappelen zou worden verkocht. Bij onderzoek is ons het volgende gebleken.

De afzender van het anonieme schrijven is Mej: J.M. Prasing-Flotman, wonende Nieuwe Leliestraat 185/III. Deze verklaarde te hebben gezien, dat door haar buurman Barteling eenige dagen te voren eenige zakken met aardappelen per handkar waren vervoerd. Waarheen Barteling deze had gebracht wist zij niet. Zij verklaarde van dit geval mededeeling te hebben gedaan omdat Barteling haar zoon, die gestolen fietsbanden had gekocht, had verraden. Naar aanleiding hiervan hebben wij in hotel Le Europe gehoord een persoon die ons desgevraagd opgaf te zijn genaamd: Jan Bartelings, geboren te Amsterdam 23 mei 1904, tijdelijk stoker in hotel L'Europe, wonende Nieuwe Leliestraat 187/II alhier. Aanvankelijk ontkende deze iets te weten van het vervoeren en verkoopen van aardappelen, doch al spoedig kwam hij hierop terug en deelde ons mede inderdaad 5 zakken aardappelen te hebben gekocht van een hem onbekend persoon. Hiervoor zou hij f 30- hebben betaald. Dit bedrag kon hij zelf echter niet missen reden waarom hij aan een derde 4 zakken aardappelen heeft overgedaan voor f 30- zoodat hij voor eigen gebruik een zak aardappelen voor niets had. Dat door hem wel groente zou zijn verhandeld ontkende hij beslist.

Hierna hebben wij gehoord een zoon van Bartelings, genaamd Karel Bartelings, oud 14 jaar, loopknecht, die deel uitmaakte van de drie jongens welke door den hondewacht in een cano in het water van de Centrale Markt was aangetroffen. Deze jongen verklaarde, dat hij met de anderen naar de Centrale Markt was gevaren zonder dat bij hen de bedoeling voorzat om te stelen. Wel wist hij te vertellen, dat door zijn buurman, een zekeren Faljé, groente werd verkocht aan buren in hun omgeving. Bij onderzoek is ons gebleken, dat hiermede werd bedoeld J.S. Faljé Jr, zoon van J.S. Faljé, wonende Nieuwe Leliestraat 190/A. Faljé Jr verklaarde dat hij reeds eenige malen naar Halfweg was geweest en daar clandestien groente had gekocht. Ook voor eenige buren had hij verschillende malen groente meegenomen en deze duurder verkocht dan hij er voor had betaald, omdat hij tenslotte de reiskosten moet betalen en het risico loopt gesnapt te worden. Faljé Jr vertoonde ons een weekkaart van de Haarlemsche Tram Mij, waaruit bleek dat reeds eenige ritten naar Halfweg waren gemaakt. Eenige buren van Faljé zijn nog gehoord door ons. Zij verklaarden van Faljé Jr wel eenige malen groente te hebben gehad, doch weigerden verdere inlichtingen te verstrekken. Eenig bewijs, dat het geval met de canovaarders en de groente en aardappelenhandel van Faljé en Bartelings met elkaar in betrekking staan, is ons niet kunnen blijken, al blijft het op zichzelf verdacht dat de drie jongens in het water van de Centrale markt zijn aangetroffen.

Amsterdam 14 Juli 1943.
Controleurs,
(handtekening Boon)
(handtekening Welthuis)

Den heer Bedrijfschef
van de Centrale Markt.

--- Het document is een verslag van een opsporingsonderzoek naar clandestiene handel en mogelijke diefstal tijdens de Tweede Wereldoorlog. De kernpunten zijn:

1. Aanleiding: Drie jongens worden 's avonds in een kano aangetroffen bij de Centrale Markt. Tegelijkertijd komt er een anonieme tip binnen over illegale handel in de Nieuwe Leliestraat.
2. Wraak als motief: De tipgever, Mej. Prasing-Flotman, blijkt niet uit burgerplicht te handelen, maar uit wraak. Haar buurman had namelijk haar zoon aangegeven voor heling van fietsbanden.
3. Clandestiene praktijken:
   • Jan Bartelings bekent 5 zakken aardappelen te hebben gekocht voor 30 gulden en er 4 te hebben doorverkocht om zelf één zak gratis over te houden.
   • J.S. Faljé Jr. bekent groente te halen in Halfweg (buiten het distributiesysteem om) en deze met winst te verkopen aan buren. Hij toont zelfs zijn tramkaart als bewijs van zijn reizen.
4. Conclusie van de controleurs: Hoewel er sprake is van illegale handel door de genoemde personen, kan er geen direct bewijs worden gevonden dat de jongens in de kano betrokken waren bij een gecoördineerde diefstal of handel voor deze volwassenen.

--- Dit rapport biedt een inkijkje in het dagelijks leven in bezet Amsterdam in 1943. Vanwege de schaarste en het strenge distributiestelsel (de bonkaart) bloeide de zwarte markt.
* Voedselschaarste: Het 'clandestien' kopen van voedsel bij boeren (bijvoorbeeld in Halfweg) was een overlevingsstrategie, maar was streng verboden.
* Sociale spanningen: Het document illustreert de onderlinge wantrouwen en "verraadcultuur" in volksbuurten zoals de Jordaan (Nieuwe Leliestraat). Buren hielden elkaar scherp in de gaten en gebruikten de autoriteiten om vetes uit te vechten.
* Hondewacht: Dit verwijst naar de nachtwaker of beveiliging van de Centrale Markt, een cruciale plek voor de voedselvoorziening die streng bewaakt werd tegen diefstal en zwarte handel. A. Falj Bedrijfschef van (De heer) J.M. Prasing J.S. Falj S.C. van Bennekom